Chiều 17/9, Chứng khoán SSI tổ chức sự kiện với chủ đề “Mở khóa dòng vốn dài hạn: Vai trò của Quỹ hưu trí và xếp hạng tín nhiệm”. Tại sự kiện, ông Nguyễn Nghĩa Tuấn, Phó Tổng Giám đốc SSIAM, cho rằng giai đoạn phát triển mới của Việt Nam không chỉ đòi hỏi tốc độ tăng trưởng cao mà còn kéo theo nhu cầu vốn đầu tư rất lớn.

Trong bối cảnh đó, việc hình thành nguồn vốn đủ lớn, ổn định và có kỳ hạn dài là yêu cầu quan trọng để đáp ứng nhu cầu phát triển hạ tầng, thị trường vốn và an sinh xã hội.

Theo ông Tuấn, tổng vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 2026-2030 được đặt mục tiêu khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, tương đương 1.500 tỷ USD. Trong khi đó, các dự án giao thông, năng lượng, hạ tầng số hay đô thị đều có quy mô lớn, thời gian triển khai kéo dài và cần nguồn tài trợ ổn định.

“Giai đoạn tăng trưởng tiếp theo của Việt Nam đòi hỏi mức đầu tư chưa từng có và một động lực vốn dài hạn mới”, lãnh đạo SSIAM chia sẻ.

Nhu cầu vốn dài hạn tăng, nguồn cung vẫn hạn chế

Ông Tuấn cho biết, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10%/năm trong giai đoạn 2026-2030. Cùng với đó, tầng lớp trung lưu có thể chiếm khoảng 50% dân số vào năm 2030, từ mức 13% năm 2023; tỷ lệ đô thị hóa được kỳ vọng đạt khoảng 50%, so với khoảng 38% năm 2024. Những thay đổi này kéo theo nhu cầu đầu tư lớn hơn vào hạ tầng.

Trong giai đoạn 2025-2030, tổng nhu cầu vốn cho các dự án hạ tầng trọng điểm được ước tính khoảng 450 tỷ USD. Trong đó, đường bộ và cao tốc cần khoảng 36 tỷ USD, đường sắt cao tốc 67 tỷ USD, chuyển dịch năng lượng khoảng 70 tỷ USD trở lên, hạ tầng số khoảng 30 tỷ USD trở lên, sân bay Long Thành khoảng 16 tỷ USD và hệ thống metro Hà Nội khoảng 37 tỷ USD.

Tuy nhiên, theo ông Tuấn, nguồn vốn ngân hàng hiện vẫn giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính, với dư nợ tín dụng tương đương khoảng 145% GDP, trong khi khoảng 80% tiền gửi có kỳ hạn dưới 12 tháng. Cơ cấu này đặt ra thách thức trong việc đáp ứng nhu cầu vốn dài hạn, đặc biệt đối với các dự án hạ tầng có thời gian đầu tư từ 10 năm trở lên.

Lãnh đạo SSIAM cho biết, tài sản dài hạn cần được tài trợ bởi các nguồn vốn dài hạn thay vì phụ thuộc vào nguồn vốn ngắn hạn.

Việt Nam hiện đã có hệ thống ngân hàng quy mô lớn và thị trường chứng khoán đang phát triển, song vẫn thiếu một nền tảng nhà đầu tư tổ chức dài hạn đủ lớn để đáp ứng nhu cầu vốn của nền kinh tế.

Cụ thể, ngân hàng hiện chiếm khoảng 92% cơ cấu nguồn vốn tại Việt Nam, trong khi quỹ hưu trí chiếm 3,8%, bảo hiểm 3,4% và các nguồn vốn thị trường khác 0,8%. Tại Hàn Quốc, tỷ trọng tương ứng là 40%, 20%, 23% và 17%; còn tại Canada, ngân hàng chiếm 34,5%, quỹ hưu trí 11,7%, bảo hiểm 5,8% và các nguồn vốn khác trên thị trường vốn khoảng 48%.

Theo ông Tuấn, quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư quốc gia và các định chế dài hạn có thể bổ sung nguồn vốn phù hợp với những tài sản có vòng đời dài. Trong đó, quỹ hưu trí có kỳ hạn vốn từ 20 đến hơn 40 năm, dài hơn đáng kể so với tiền gửi ngân hàng, quỹ mở hay nguồn vốn của công ty bảo hiểm.

Mở rộng hưu trí để khơi thông dòng vốn dài hạn

Bên cạnh vấn đề về kỳ hạn vốn, ông Tuấn cho rằng Việt Nam còn có khoảng trống lớn về độ bao phủ hưu trí. Năm 2025, lực lượng lao động khoảng 53,5 triệu người, trong đó 21,34 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội, tương đương 45,1%. Số người nhận lương hưu hàng tháng năm 2024 khoảng 3,5 triệu người, tương đương khoảng 20% dân số từ 60 tuổi trở lên.

Theo số liệu so sánh năm 2023, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội trên dân số lao động 15-60 tuổi tại Việt Nam là 45,1%, thấp hơn Thái Lan 59%, Malaysia 62%, Singapore 85% và Hàn Quốc 69%. Tỷ lệ người nhận lương hưu hàng tháng trên dân số trong độ tuổi nghỉ hưu tại Việt Nam là 15,5%, so với 21% tại Thái Lan, 19% tại Malaysia, 56% tại Singapore và 48% tại Hàn Quốc.

Từ thực tế này, ông Nghĩa cho rằng độ bao phủ còn hạn chế vừa đặt ra bài toán an sinh, vừa cho thấy một lượng tiết kiệm dài hạn chưa được khai thác. Nếu hệ thống hưu trí được mở rộng, các khoản tiết kiệm có thể được tập hợp và đầu tư chuyên nghiệp, qua đó tạo thêm nguồn vốn cho thị trường bên cạnh mục tiêu bảo đảm thu nhập khi nghỉ hưu.

Theo đó, dòng tiền có thể hình thành một vòng tuần hoàn: người lao động tiết kiệm cho hưu trí, quỹ tập hợp và đầu tư vào thị trường vốn, nguồn tiền được phân bổ cho doanh nghiệp và các dự án dài hạn, từ đó hỗ trợ tăng trưởng, việc làm và năng suất. Đồng thời, các nhà đầu tư tổ chức dài hạn thường đặt yêu cầu cao hơn về quản trị, minh bạch và quản trị rủi ro đối với bên nhận vốn.

Kinh nghiệm của Hàn Quốc được ông Tuấn đưa ra như một trường hợp tham khảo. Năm 1988, khi National Pension Service (NPS) được thành lập, tài sản hưu trí của nước này mới tương đương dưới 1% GDP, với quy mô tài sản NPS khoảng 0,7 tỷ USD. Đến năm 2026, quy mô tài sản NPS đã tăng lên khoảng 1.300 tỷ USD, tương ứng tốc độ tăng trưởng kép khoảng 22%.

Theo ông, kinh nghiệm từ Hàn Quốc có thể được nhìn nhận qua 5 yếu tố chính: xây dựng hệ thống từ sớm; tạo dựng niềm tin thông qua quản trị minh bạch và kiểm soát rủi ro; quản lý chuyên nghiệp gắn với đa dạng hóa và đầu tư toàn cầu; duy trì chính sách nhất quán; đồng thời đặt hệ thống hưu trí trong tầm nhìn phát triển dài hạn của quốc gia.

Ba nút thắt cần tháo để phát triển quỹ hưu trí

Theo ông Tuấn, Việt Nam có một số điều kiện để phát triển hệ thống hưu trí bổ sung, gồm dân số còn trẻ, độ bao phủ hưu trí còn thấp và nhu cầu vốn dài hạn lớn. Cùng với đó, khung pháp lý cũng đang được hoàn thiện với Luật Bảo hiểm xã hội 2024, Nghị định 85/2026/NĐ-CP, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025, Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025 cùng các văn bản hướng dẫn liên quan.

Trên cơ sở đó, lãnh đạo SSIAM đề xuất ba nhóm ưu tiên. Thứ nhất, mở rộng độ phủ sản phẩm, thông qua nâng cao hiểu biết tài chính cá nhân và gia đình, thúc đẩy phúc lợi dài hạn của doanh nghiệp dành cho người lao động và đa dạng hóa sản phẩm theo nhu cầu tích lũy.

Thứ hai, hoàn thiện pháp lý và nâng cao ưu đãi, trong đó mở rộng phạm vi đầu tư của quỹ hưu trí vào các tài sản có tiềm năng tăng trưởng dài hạn và nâng cao ưu đãi thuế theo thời gian và các bước tham gia.

Thứ ba, ứng dụng công nghệ trong mở tài khoản, đóng góp, theo dõi tài sản, phân phối sản phẩm và kết nối với ngân hàng, doanh nghiệp.

“Phát triển quỹ hưu trí không chỉ là câu chuyện về an sinh xã hội, mà còn là câu chuyện về chiến lược phát triển quốc gia và phát triển thị trường vốn trong dài hạn”, lãnh đạo SSIAM nhấn mạnh.