Từ mô hình thử nghiệm đến dự án bị "đóng băng"

Bà Nguyễn Thị Bình, Phó Giám đốc HTX Sản xuất Kinh doanh và Dịch vụ Tổng hợp Bình Thuận, vốn có hoạt động kinh doanh cốt lõi là thu mua và sơ chế chè xuất khẩu. Tuy nhiên, nhận thấy tiềm năng phát triển tại địa phương, ban lãnh đạo đã quyết định mở rộng hoạt động sang lĩnh vực du lịch.

Để kiểm chứng tính khả thi của dự án mới, họ tiến hành thử nghiệm bằng cách cải tạo cảnh quan trên khu vực đất sẵn có. Cụ thể, cơ sở này đã dựng một ngôi nhà nhỏ, xây vài cây cầu đi bộ và trồng các vườn hoa nhằm tạo điểm nhấn.

Lý giải về quyết định này, bà Bình cho biết: “Nếu không làm thử để đánh giá mức độ thu hút, sẽ không ai dám tự nhiên bỏ ra số tiền lớn để đầu tư”. Số tiền mà HTX này đầu tư vào khu du lịch khoảng vài tỷ đồng.

Thực tế cho thấy, mô hình cảnh quan này đã thu hút được khách du lịch. Tuy nhiên, khi dự án bắt đầu có những tín hiệu khả thi và họ tiến hành thủ tục xin phép đầu tư chính thức, doanh nghiệp phải đối mặt với một rào cản pháp lý mâu thuẫn với thực tiễn khởi nghiệp.

Theo quy định, doanh nghiệp bắt buộc phải xin giấy phép trước khi tiến hành bất kỳ hoạt động xây dựng hay cải tạo nào. Việc doanh nghiệp tự ý làm thử nghiệm bị cơ quan quản lý đánh giá là sai phạm. Cơ sở này đứng trước nguy cơ bị xử phạt và buộc phải tháo dỡ toàn bộ các hạng mục đã đầu tư để làm lại từ đầu.

Hệ quả là thủ tục cấp phép hoạt động kéo dài, khiến thời gian triển khai dự án bị đình trệ. “Cuối cùng, vốn đầu tư bỏ ra không thu hồi được, dòng tiền nằm chết ở đó, gây ra vô vàn khó khăn”, bà Bình chia sẻ.

Câu hỏi được bà Bình đặt ra là: “Vấn đề là nếu không làm thử, không ai biết dự án có thu hút được khách hay không để quyết định đầu tư. Nhưng khi đã thu hút được rồi và tiến hành xin phép đầu tư, lại bị coi là sai và bị xử phạt”. 

HTX khẳng định họ luôn sẵn sàng chấp hành quy định, cam kết nộp thuế đầy đủ và chỉ mong muốn được cơ quan chức năng hướng dẫn hoàn tất thủ tục chuyển đổi mục đích sử dụng đất (từ đất nông nghiệp sang đất dịch vụ) thay vì bị xử phạt và đình chỉ.

Chi phí cho một sai lầm về thủ tục tại các tỉnh miền núi là rất lớn. Với nguồn vốn mỏng và thị trường nhỏ, việc một dự án bị đình chỉ không chỉ triệt tiêu lợi nhuận mà còn bào mòn niềm tin của những hộ kinh doanh, HTX đang muốn vươn lên thành doanh nghiệp.

Khoảng trống giữa quy định pháp lý và thực tế khởi nghiệp

Vướng mắc của HTX Bình Thuận không phải là hiện tượng đơn lẻ. Nó là bức tranh thu nhỏ của môi trường kinh doanh được phản ánh chi tiết trong Báo cáo “Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp sở, ban, ngành và địa phương tỉnh Sơn La năm 2025” (DCCI Sơn La 2025), vừa được công bố vào chiều 20/5. 

Sự kiện do UBND tỉnh Sơn La tổ chức với sự hỗ trợ của Dự án “Thúc đẩy Bình đẳng Giới thông qua Nâng cao Hiệu quả Kinh tế Sản xuất Nông nghiệp và Phát triển Du lịch” (GREAT, Australia), thực hiện.

Dựa trên kết quả khảo sát gần 1.540 doanh nghiệp, HTX và hộ kinh doanh, báo cáo DCCI chỉ ra rằng, Trụ cột Thúc đẩy cạnh tranh là nhóm có điểm số thấp nhất. 

Nguyên nhân chủ yếu do chỉ số thành phần "Hỗ trợ sản xuất kinh doanh" đạt mức thấp. Báo cáo nhận định: “Khoảng cách giữa chính sách hỗ trợ và mức độ hỗ trợ thực chất mà khu vực kinh tế tư nhân cảm nhận được vẫn còn khá lớn”.

Đặc biệt, sự thiếu chủ động hướng dẫn từ cơ quan quản lý là một điểm nghẽn. Khi doanh nghiệp có ý tưởng mới, họ thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin. 

Báo cáo DCCI 2025 nhấn mạnh: “Khoảng trống hiện nay nằm ở chất lượng tương tác, năng lực truyền đạt, năng lực phản hồi và mức độ đồng hành thực chất của chính quyền”. Doanh nghiệp sai phạm một phần vì không được hướng dẫn quy trình ngay từ bước phôi thai ý tưởng.

Tại sự kiện, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI, Trưởng Ban pháp chế, cho biết tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo ở Sơn La hiện được đánh giá ở mức thấp.

Sự e ngại đổi mới này đến từ rủi ro pháp lý và áp lực tuân thủ. Theo ông Tuấn, chỉ riêng năm 2025, cả nước đã thông qua 81 luật và 374 nghị định. “Sự thay đổi liên tục tạo áp lực chi phí tuân thủ cực kỳ lớn”, ông Tuấn nhấn mạnh. 

Bên cạnh đó, khảo sát PCI cũng cho thấy doanh nghiệp ngoài nhà nước tại Sơn La đang gặp khó khăn hơn trong việc tiếp cận đất đai so với doanh nghiệp nhà nước.

Đổi mới sáng tạo cần "hạ tầng mềm"

Tiến sĩ Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành tại Economica Việt Nam, đánh giá DCCI hoạt động như một chiếc "máy quét" để rà soát toàn bộ vấn đề của môi trường kinh doanh. Tuy nhiên, việc nhận diện ra "bệnh" mới chỉ là bước đầu; quan trọng nhất là các hành động cụ thể.

Ông Bình phân tích, sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư hiện nay không chỉ nằm ở "hạ tầng cứng" như đường cao tốc hay cây cầu, mà quyết định ở "hạ tầng mềm" - chính là chất lượng môi trường kinh doanh và năng lực điều hành. 

Việc tỉnh Sơn La ghi nhận tỷ lệ hộ kinh doanh có mong muốn chuyển đổi thành doanh nghiệp đạt 10,55% (cao hơn trung bình cả nước 4%) là một tín hiệu tích cực. 

Nhưng theo TS. Lê Duy Bình, báo cáo DCCI cần đi sâu tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ: Họ ngại chuyển đổi vì thủ tục thuế, vì không hiểu Luật Doanh nghiệp, hay vì lo sợ cấu trúc quản trị mới?

Để giải quyết tình trạng dự án "chôn vốn" do thiếu cơ chế hướng dẫn, DCCI 2025 đã đưa ra những khuyến nghị cụ thể. 

Thứ nhất, các cơ quan chức năng cần nâng cao cơ chế điều phối liên ngành đối với các điểm nghẽn liên thông như đất đai, đầu tư, xây dựng và du lịch.

Thứ hai, báo cáo kiến nghị các sở, ban, ngành cần chuyển trọng tâm từ “giải quyết thủ tục” sang “hỗ trợ đồng hành”. 

Điều này đồng nghĩa với việc các cơ quan quản lý cần xuất hiện sớm hơn trong chu kỳ dự án của doanh nghiệp, thay vì chỉ đóng vai trò đo lường tính tuân thủ và xử phạt ở giai đoạn cuối.

Thông điệp xuyên suốt của hội nghị DCCI Sơn La là "lấy tiếng nói doanh nghiệp làm cơ sở cải thiện chính sách” để khơi thông dòng vốn và kích thích động lực đổi mới sáng tạo. Theo đó, chính sách không chỉ cần đúng quy định, mà còn cần không gian để doanh nghiệp được phép "thử sai" và được đồng hành sửa sai.