Mỹ và châu Âu lo ngại

Đối mặt với áp lực từ thuế quan gia tăng của các nước phương Tây và nhu cầu yếu trong nước, nhiều nhà máy Trung Quốc đang đẩy mạnh chuyển hoạt động ra nước ngoài. Từ châu Mỹ cho đến châu Âu, các doanh nghiệp này sản xuất đủ loại mặt hàng, từ thiết bị gia dụng cho đến ô tô.

Trong thời gian tới, số doanh nghiệp Trung Quốc sang Mỹ có thể còn gia tăng. Tại hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung ở Bắc Kinh trong tháng này, Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhất trí thành lập một “hội đồng đầu tư” song phương.

Nhưng nhiều chính trị gia, đặc biệt là tại Mỹ và châu Âu, lo ngại doanh nghiệp Trung Quốc sẽ châm ngòi cho một cuộc cạnh tranh khốc liệt, có khả năng đè bẹp các doanh nghiệp nội địa và kìm hãm lương của người lao động.

Tại Brazil và Hungary, nhà sản xuất xe điện BYD vấp phải với cáo buộc về việc sử dụng lao động nhập cư Trung Quốc trong điều kiện làm việc không đạt chuẩn để xây dựng nhà máy, tờ Wall Street Journal (WSJ) cho hay. 

Một số quan chức Liên minh châu Âu (EU) lo ngại nhà máy mới của BYD tại Hungary có thể gây ảnh hưởng tiêu cực lên toàn bộ ngành ô tô châu Âu  lĩnh vực đóng góp đến 7% GDP của EU và tạo ra 13 triệu việc làm.

BYD phản hồi rằng họ đã ngừng hợp tác với nhà thầu tại Brazil, đồng thời khẳng định công ty tôn trọng các quy định lao động. Hãng cũng hứa hẹn hoạt động kinh doanh tại Hungary sẽ tạo ra hàng nghìn việc làm, thúc đẩy nền kinh tế nội địa và hỗ trợ các chuỗi cung ứng địa phương.

Bà Stella Li, Phó chủ tịch điều hành BYD, phát biểu tại một hội nghị trong tháng 5: “Mục tiêu của chúng tôi là tăng cường hoạt động trên toàn cầu. Xây dựng thêm năng lực sản xuất ở nước ngoài là xu hướng tất yếu và cũng là kế hoạch kinh doanh của chúng tôi”.

Nhà sản xuất pin CATL của Trung Quốc có mối quan hệ hợp tác với hãng xe Ford của Mỹ. CATL cũng đang triển khai các dự án tại Hungary, Indonesia và Tây Ban Nha. Hãng thiết bị gia dụng Midea gần đây đã công bố hợp tác với Electrolux - công ty có trụ sở tại Stockholm - để cùng vận hành các cơ sở sản xuất tại bang South Carolina của Mỹ và Mexico. Trước đó, Midea đã có các cơ sở ở Brazil và Thái Lan.

Một mặt, các quan chức địa phương thường hoan nghênh tiền đầu tư từ Trung Quốc. Nhưng mặt khác, những người chỉ  trích cho rằng doanh nghiệp Trung Quốc sẽ tiếp cận được với các thị trường tiêu dùng giàu tiềm năng mà không tạo ra nhiều việc làm hay giá trị kinh tế bằng những công ty bị họ đe dọa thay thế.

Gần đây, hàng chục nhà lập pháp Đảng Dân chủ đã kêu gọi ông Trump cấm doanh nghiệp Trung Quốc sản xuất xe tại Mỹ, đồng thời cấm nhập khẩu ô tô Trung Quốc sản xuất tại Mexico và Canada. Họ tuyên bố: “Chúng ta không thể nhường ngành công nghiệp ô tô Mỹ cho một đối thủ cạnh tranh chiến lược”.

Tuy nhiên, một số nhà kinh tế cho rằng phương Tây sẽ rất khó ngăn bước tiến của doanh nghiệp Trung Quốc. 

Sau hàng thập kỷ sản xuất lượng hàng hóa khổng lồ cho thế giới, các nhà máy Trung Quốc đang đối mặt với tình trạng dư thừa công suất, cạnh tranh gay gắt và nhu cầu tiêu dùng nội địa yếu ớt.

Các chủ doanh nghiệp đã buộc phải giảm giá và thu hẹp lợi nhuận, vì vậy họ đặt nhiều kỳ vọng vào việc mở rộng ra nước ngoài.

Lượng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Trung Quốc năm 2025 tăng 7,1% so với năm trước đó. Trái lại, thước đo lượng vốn đầu tư nội địa sụt giảm 3,8%, đánh dấu mức giảm hàng năm đầu tiên trong lịch sử.

Trong dài hạn, các nhà kinh tế đánh giá nỗ lực mở các nhà máy ở nước ngoài có thể giúp củng cố vị thế của Trung Quốc trong ngành sản xuất toàn cầu.

Một số lợi ích

Một số nhà hoạch định chính sách tin rằng các khoản đầu tư nước ngoài có thể giúp vực dậy ngành sản xuất trong nước. Khi các hãng xe hơi Nhật Bản tiến vào Mỹ trong thập niên 1980 và 1990, doanh nghiệp Mỹ đã buộc hải thay đổi để nâng cao sức cạnh tranh. Cuối cùng, ngành ô tô Mỹ trở nên hiệu quả hơn và người tiêu dùng cũng được hưởng lợi.

Tại Mexico, theo một phân tích, đầu tư của Trung Quốc vào các ngành công nghiệp như ô tô đã tạo ra hơn 100.000 việc làm trong giai đoạn 2020 - 2023.

“Chúng ta cần Trung Quốc đầu tư thêm vào một số ngành trọng yếu của châu Âu để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và chuyển giao công nghệ, thay vì đơn thuần xuất hàng sang châu Âu”, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới vào năm ngoái.

Hồi năm 2024, Chery Automobile, nhà xuất khẩu xe hàng đầu của Trung Quốc, đã giúp giải cứu một nhà máy nhỏ ở Barcelona sau khi Nissan không còn muốn duy trì hoạt động tại đây.

Chery chi tiền để nắm 40% cổ phần trong một liên doanh đầu tư tới 400 triệu euro nhằm tái khởi động nhà máy dưới thương hiệu Ebro lâu đời của Tây Ban Nha.

Đối với dân địa phương, đây là một thành công lớn. Liên doanh này trực tiếp tạo việc làm cho khoảng 1.600 nhân viên, gồm nhiều công nhân từng bị sa thải trước đó.

Tuy nhiên, ông Stéphane Séjourné, Phó Chủ tịch Điều hành của EU, đã chỉ trích thỏa thuận trên, lập luận rằng nó không giúp ích cho ngành công nghiệp châu Âu. Công nghệ và linh kiện của nhà máy chủ yếu vẫn đến từ Trung Quốc, dù Ebro dự định tăng tỷ lệ nội địa hóa theo thời gian. 

Ông Séjourné đang thúc đẩy một kế hoạch của EU nhằm yêu cầu một số sản phẩm, bao gồm ô tô, phải chứa một tỷ lệ nhất định các linh kiện châu Âu để đủ điều kiện được đấu thầu hoặc hỗ trợ từ chính phủ.

Kế hoạch cũng đặt ra các điều kiện đối với các khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Trung Quốc trị giá hơn 100 triệu euro, trong các lĩnh vực như xe điện, pin và tấm pin mặt trời.