Tại buổi gặp mặt báo chí của Cục Thống kê diễn ra sáng 16/6, ông Lê Trung Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Thống kê, cho biét trong nhiều năm qua, Việt Nam chủ yếu duy trì trạng thái xuất siêu. Tuy nhiên, trước những biến động của kinh tế thế giới, đặc biệt là tác động từ căng thẳng địa chính trị, cán cân thương mại gần đây đã xuất hiện xu hướng nhập siêu.

Cụ thể, tháng 1, Việt Nam nhập siêu khoảng 1,78 tỷ USD, tháng 2 là 1,01 tỷ USD; tháng 3 nhập siêu 0,68 tỷ USD, tháng 4 là 3,99 tỷ USD và tháng 5 là 5,21 tỷ USD, nâng tổng mức nhập siêu trong 5 tháng đầu năm lên 13,8 tỷ USD. 

Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là sự thay đổi trong cơ cấu nhập khẩu dầu thô.

Trước đây, Việt Nam có xuất khẩu dầu thô, nhưng hiện nay xu hướng chủ yếu là nhập khẩu dầu thô để phục vụ hoạt động sản xuất trong nước. Việc giảm xuất khẩu nhóm hàng này cũng tác động nhất định đến cán cân thương mại.

Bên cạnh đó, nhóm hàng linh kiện điện tử, chip và nguyên vật liệu công nghệ cao gia tăng nhập khẩu do quá trình mở rộng đầu tư của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tại Việt Nam.

Nhiều tập đoàn lớn đang triển khai các dự án sản xuất mới, trong đó có các dự án điện tử, bán dẫn tại một số địa phương như Phú Thọ, Thái Nguyên… Trước khi nhà máy chính thức đi vào hoạt động, doanh nghiệp phải nhập khẩu lượng lớn máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên liệu đầu vào để chuẩn bị cho quá trình sản xuất.

“Các doanh nghiệp khi chuẩn bị vận hành nhà máy thường phải nhập nguyên liệu, linh kiện trước. Đây là nhu cầu phục vụ sản xuất chứ không phải nhập khẩu để tiêu dùng”, đại diện Cục Thống kê phân tích.

Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng số, công nghệ và các dự án lớn, lượng máy móc thiết bị nhập khẩu có thể tăng đáng kể. Tuy nhiên, những mặt hàng này cần được phân tích theo tiến độ triển khai dự án.

“Nếu máy móc mới về cảng, đang trong quá trình vận chuyển, lắp đặt hoặc chưa đưa vào hoạt động thì chưa được tính ngay vào phần tích lũy tài sản trong nền kinh tế. Khi được đưa vào sản xuất, những tài sản này mới thể hiện rõ vai trò trong việc nâng cao năng lực sản xuất”, ông Hiếu nêu rõ.

Vì vậy, ông Hiếu cho rằng không thể chỉ nhìn vào con số nhập siêu để kết luận về sức khỏe nền kinh tế. Điều quan trọng là phải xác định dòng nhập khẩu đang đi vào đâu và tạo ra giá trị như thế nào.

“Nếu nhập khẩu phục vụ đầu tư, sản xuất và mở rộng năng lực công nghiệp, đây có thể là yếu tố hỗ trợ tăng trưởng. Ngược lại, nhập khẩu chủ yếu phục vụ tiêu dùng cuối cùng sẽ tạo ra tác động khác đối với nền kinh tế”, ông Hiếu nêu rõ. 

Làm rõ cơ cấu nhập khẩu 

Đại diện Cục Thống kê cho biết, cơ quan quản lý đang phối hợp với các bộ, ngành để phân tích sâu hơn cơ cấu nhập khẩu, làm rõ đâu là máy móc thiết bị, đâu là nguyên vật liệu phục vụ sản xuất, đâu là hàng hóa tiêu dùng. Việc phân loại này rất quan trọng để đánh giá chính xác tác động của nhập khẩu đối với tăng trưởng kinh tế.

Đối với máy móc, thiết bị, nếu được đưa vào phục vụ sản xuất, đầu tư dài hạn sẽ góp phần nâng cao năng lực sản xuất và được tính vào tích lũy tài sản. Trong khi đó, các nguyên vật liệu như linh kiện điện tử, chip nhập khẩu sẽ được sử dụng cho sản xuất trong nước, tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh và có thể phục vụ xuất khẩu trong các giai đoạn tiếp theo.

“Một số doanh nghiệp cũng đang chủ động nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện sớm để chuẩn bị cho các đơn hàng mới, nhất là trong lĩnh vực điện tử và công nghệ cao. Đây có thể là sự chuẩn bị của doanh nghiệp nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất trong thời gian tới”, ông Hiếu kỳ vọng.

Tại Talkshow "Giải mã nhập siêu kỷ lục: Tỷ giá, lạm phát, lãi suất nửa cuối 2026 ra sao?",  TS Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni cũng cho rằng, nếu trước đây Việt Nam chủ yếu nhập máy móc, nguyên liệu để sản xuất hàng hóa vật chất rồi xuất khẩu, thì hiện nay một phần lớn nhập khẩu phục vụ cho kinh tế số, hạ tầng công nghệ và các dịch vụ mới.

"Điều này có thể tạo ra giá trị gia tăng trong nước nhưng không nhất thiết tạo ra lượng xuất khẩu hàng hóa lớn như mô hình sản xuất truyền thống. Đây là yếu tố cần tiếp tục theo dõi để đánh giá đầy đủ tác động tới cán cân thương mại", ông Tú Anh nêu rõ. 

Ngoài ra, trong 5 tháng đầu năm, tỷ trọng xuất khẩu của khu vực này lên tới khoảng 80%, cao hơn mức khoảng 70-72% trong các giai đoạn trước, cho thấy năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước vẫn còn nhiều dư địa cải thiện, nhất là khi chi phí vốn và lãi suất vẫn tạo áp lực lên hoạt động sản xuất kinh doanh.

Bên cạnh đó, nhập khẩu năng lượng tăng mạnh cũng đặt ra rủi ro đối với chi phí đầu vào và lạm phát. Giá xăng dầu cùng các sản phẩm liên quan như hóa chất, phân bón có thể tác động tới mặt bằng giá trong nước.

"Nếu các rủi ro về nguồn cung năng lượng được kiểm soát, dòng vốn đầu tư vào công nghệ, sản xuất và hạ tầng số có thể tiếp tục trở thành động lực hỗ trợ tăng trưởng", ông Tú Anh kỳ vọng.