Theo Cục Thuế, Bộ Tài chính, hành vi sử dụng hai hệ thống sổ kế toán để trốn thuế có thể dẫn đến đồng thời nhiều hệ quả: Bị truy thu thuế, tính tiền chậm nộp, xử phạt vi phạm hành chính và – trong trường hợp nghiêm trọng – bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Hai hệ thống sổ kế toán là việc doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh đồng thời vận hành từ hai bộ sổ kế toán tài chính trở lên.

Một bộ được sử dụng để kê khai với cơ quan thuế với số liệu doanh thu, chi phí thấp hơn thực tế nhằm giảm nghĩa vụ thuế; bộ còn lại phản ánh đầy đủ kết quả kinh doanh để phục vụ quản trị nội bộ hoặc các mục đích khác như vay vốn, chia lợi nhuận.

Bản chất của hành vi này là cố ý che giấu doanh thu, quy mô hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm làm sai lệch nghĩa vụ thuế. Đây được xác định là một dạng gian lận, trốn thuế điển hình.

Tuy nhiên, Cục thuế nêu rõ, không phải doanh nghiệp duy trì nhiều loại sổ sách, báo cáo nội bộ đều là vi phạm. Các sổ sách phục vụ quản trị, phân tích, dự báo hoạt động sản xuất, kinh doanh hoàn toàn hợp pháp nếu không làm sai lệch nghĩa vụ thuế và không tồn tại song song một hệ thống số liệu tài chính khác với số liệu đã kê khai với cơ quan thuế.

Hành vi bị cấm là doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh lập, vận hành đồng thời từ hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên trong cùng một kỳ kế toán. Trong đó, một hệ thống có số liệu thấp hơn được dùng để kê khai với cơ quan thuế nhằm giảm số thuế phải nộp. Hệ thống còn lại phản ánh doanh thu, chi phí, lợi nhuận thực tế để phục vụ quản trị hoặc các mục đích khác như vay vốn, chia lợi nhuận.

Có thể bị truy thu, phạt tới gấp 3 số thuế trốn, phạt tù đến 7 năm

Để phát hiện hành vi gian lận, cơ quan thuế hiện áp dụng phương thức quản lý dựa trên dữ liệu và phân tích rủi ro. Dữ liệu từ hóa đơn điện tử, hệ thống kế toán, giao dịch ngân hàng, sàn thương mại điện tử, đơn vị trung gian thanh toán cùng các tổ chức cung cấp phần mềm kế toán có thể được đối chiếu nhằm phát hiện chênh lệch.

Một số dấu hiệu rủi ro bao gồm: Doanh thu thực tế không tương xứng với hóa đơn đã xuất; Bán hàng không xuất hóa đơn hoặc xuất thấp hơn giá trị thực; Dữ liệu giữa kế toán, hóa đơn điện tử và dòng tiền không thống nhất; Sử dụng nhiều phần mềm kế toán tách biệt dữ liệu; Lợi nhuận khai báo thấp bất thường hoặc lỗ kéo dài dù doanh thu thực tế vẫn tăng.

Khi bị phát hiện, người nộp thuế trước hết sẽ bị truy thu toàn bộ số thuế đã trốn và phải nộp tiền chậm nộp theo quy định của Luật Quản lý thuế. Bên cạnh đó, theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP, hành vi trốn thuế còn bị xử phạt từ một đến ba lần số tiền thuế trốn, tùy thuộc vào các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ.

Trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cá nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội trốn thuế theo Điều 200 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Nếu số tiền trốn thuế từ một tỷ đồng trở lên, khung hình phạt cao nhất là từ 2 đến 7 năm tù, đồng thời có thể bị phạt tiền từ 1,5 đến 4,5 tỷ đồng. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một đến năm năm, hoặc bị tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản theo quy định.

Đối với pháp nhân thương mại, mức xử phạt có thể từ 300 triệu đồng đến 10 tỷ đồng, tùy tính chất, mức độ vi phạm. Trong các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, doanh nghiệp có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.

Cơ quan thuế khuyến nghị doanh nghiệp, hộ kinh doanh chỉ sử dụng một hệ thống sổ kế toán thống nhất. Mọi giao dịch phát sinh cần được ghi nhận đầy đủ, xuất hóa đơn đúng giá trị thực tế và đồng bộ với dữ liệu hóa đơn điện tử, dòng tiền. Khi phát hiện sai sót, người nộp thuế nên chủ động kê khai bổ sung để giảm thiểu rủi ro pháp lý.