Trong suốt nửa thế kỷ, các quốc gia giàu dầu mỏ ở Trung Đông luôn xây dựng hình ảnh là những nhà cung cấp năng lượng giá rẻ và ổn định cho thế giới. Tuy nhiên, cuộc chiến Vùng Vịnh - hiện đã bước sang tuần thứ năm - đã làm lung lay hoàn toàn hình tượng này.

Khi eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa, khoảng 15% nguồn cung dầu toàn cầu không thể đến tay khách hàng. Hầu hết các quốc gia vùng Vịnh đều buộc phải cắt giảm sản lượng, kéo theo nguồn thu từ xuất khẩu lao dốc.

Chỉ có một ngoại lệ: Iran.

Trong khi tàu chở dầu của nước này vẫn tiếp tục qua lại eo biển, Iran hiện đang thu về gần gấp đôi doanh thu từ dầu mỏ mỗi ngày so với thời điểm trước khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel bắt đầu vào ngày 28/2. Dù chịu sức ép trên chiến trường, Tehran lại đang chiếm ưu thế trong “mặt trận năng lượng”.

Xuất khẩu dầu với giá cao

Việc xác định chính xác lượng dầu Iran xuất khẩu là vô cùng khó khăn. Các tàu chở dầu hoạt động kín đáo hơn bao giờ hết. Nhiều công ty cung cấp ảnh vệ tinh thương mại đã tạm dừng cập nhật dữ liệu khu vực, trong khi các biện pháp gây nhiễu điện tử khiến tình hình trên Vịnh Ba Tư trở nên mờ mịt.

Tuy vậy, một nguồn tin am hiểu hệ thống kế toán dầu mỏ của Iran, trao đổi với The Economist dưới điều kiện giấu tên, cho biết nước này hiện xuất khẩu khoảng 2,4 - 2,8 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỗi ngày, trong đó có 1,5 - 1,8 triệu thùng dầu thô. Con số này tương đương, thậm chí có thể cao hơn mức trung bình của năm ngoái.

Không chỉ giữ được sản lượng, Iran còn bán dầu với mức giá cao hơn đáng kể. Quan trọng hơn, ngành dầu mỏ của nước này đã thích nghi theo cách giúp tăng khả năng chống chịu trước các lệnh trừng phạt và các đòn tấn công quân sự.

Phần lớn nguồn thu hiện được chuyển về cho Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Đồng thời, Trung Quốc được cho là đóng vai trò tích cực trong việc duy trì dòng tiền này. “Kho dự trữ chiến tranh” của Iran vì thế được “chôn sâu” tại châu Á, nằm ngoài tầm với của các đòn tấn công từ Israel.

Ba trụ cột của “cỗ máy dầu mỏ” Iran

Hoạt động kinh doanh dầu của Iran vận hành dựa trên ba trụ cột chính: đội ngũ bán hàng, hệ thống vận chuyển và mạng lưới tài chính ngầm.

Về lý thuyết, việc xuất khẩu dầu do Công ty Dầu khí Quốc gia Iran (NIOC) - doanh nghiệp nhà nước - đảm nhiệm. Nhưng trên thực tế, trong bối cảnh thiếu hụt ngoại tệ, dầu mỏ trở thành một dạng “thanh khoản” đặc biệt.

Nhiều cơ quan trong chính phủ, từ Bộ Ngoại giao đến lực lượng cảnh sát, được phân bổ hạn ngạch dầu để tự bán. Một số quỹ tôn giáo cũng có phần. Toàn bộ hệ thống này được kiểm soát bởi khoảng 20 “đầu sỏ” - những người sử dụng mạng lưới riêng để chuyển đổi dầu thành tiền mặt, theo các nguồn tin từ Iran.

Một số nhân vật chủ chốt, như Ali Shamkhani - cựu lãnh đạo Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao - đã thiệt mạng. Tuy nhiên, mạng lưới này vẫn tiếp tục vận hành. 

Con trai ông, Hossein Shamkhani, hiện điều hành một đế chế thương mại và vận tải. Nhóm thân cận với Mojtaba Khamenei, con trai và là người kế nhiệm lãnh tụ tối cao (đã thiệt mạng trong ngày đầu chiến sự), cũng tham gia sâu vào hoạt động dầu mỏ. Một số nhà giao dịch còn có quan hệ với Gholam-Hossein Mohseni-Ejei, một nhân vật pháp lý cấp cao.

Nhiều cá nhân trong mạng lưới này có liên hệ mật thiết với IRGC. Theo Emma Li, chuyên gia tại công ty theo dõi tàu biển Vortexa, chính lực lượng này - vốn sở hữu cả các mỏ dầu riêng - đứng sau phần lớn mức tăng trưởng xuất khẩu gần đây.

Trong thời chiến, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã siết chặt quyền kiểm soát đối với hoạt động vận chuyển - trụ cột thứ hai trong “đế chế dầu mỏ” của nước này. Lực lượng này gần như nắm quyền chi phối tại eo biển Hormuz, đồng thời kiểm soát mạng lưới vận tải và thông tin liên lạc trên phần lớn khu vực Vịnh Ba Tư.

Trên danh nghĩa, nhiều doanh nghiệp tham gia vận chuyển là công ty tư nhân. Tuy nhiên, thực tế chúng thuộc sở hữu của IRGC. Các đơn vị này phối hợp chặt chẽ với Công ty Dầu khí Quốc gia Iran (NIOC) để điều hành phần lớn hoạt động logistics. Trong số đó có Sahand (công nghiệp), Sahara Thunder (thương mại), Pasargad (tài chính), Admiral (công ty vận tải của gia đình Shamkhani) và Tập đoàn Hóa dầu Vịnh Ba Tư. 

Những chuyến tàu dầu trị giá hàng trăm triệu USD

Với mỗi chuyến hàng có giá trị từ 150 đến 200 triệu USD - cao gấp nhiều lần giá trị bản thân con tàu - các đội ngũ vận hành Iran buộc phải tìm mọi cách bảo vệ tàu chở dầu khỏi nguy cơ bị tấn công.

Tại đảo Kharg - nơi xuất phát của khoảng 90% lượng dầu thô Iran - các tàu neo đậu tại cầu cảng ngoài cùng (T-jetty) hiện được đặt trong tình trạng sẵn sàng khẩn cấp. Nếu xảy ra tấn công, tàu có thể lập tức cắt dây neo và rời đi mà không cần tàu kéo hỗ trợ. Trong khi đó, cầu cảng Azarpad - nơi tiếp nhận các tàu lớn nhất - đã giảm công suất hoạt động vì lý do an toàn.

Các tàu trung chuyển vẫn liên tục hoạt động giữa Kharg, các đảo lân cận và những tàu chứa dầu ngoài khơi, tạo nên một mạng lưới vận chuyển linh hoạt và phân tán.

Mỹ đã tiến hành không kích các cơ sở quân sự trên đảo Kharg và từng đe dọa kiểm soát khu vực này. Tuy nhiên, IRGC dường như đã chuẩn bị cho tình huống đó. Các cảng nhỏ hơn như Jask, Lavan và Sirri hiện vẫn hoạt động và đang tích trữ lượng dầu kỷ lục. 

Mọi thông tin về tàu, từ hàng hóa, danh sách thủy thủ đến điểm đến, đều phải được báo cáo cho IRGC thông qua các trung gian trước khi khởi hành. Sau khi được lực lượng hải quân của IRGC phê duyệt, mỗi tàu sẽ được cấp một mã xác nhận.

Khi tiến gần eo Hormuz, tàu phải phát mã này qua radio. Nếu hợp lệ, một tàu nhỏ của IRGC sẽ hộ tống qua eo biển. Thay vì đi theo tuyến giữa như trước đây, nhiều tàu nay di chuyển sát bờ biển Iran, nơi IRGC có thể kiểm soát chặt chẽ hơn.

Theo tạp chí hàng hải Lloyd’s List, một số tàu thậm chí phải trả “phí qua eo” lên tới vài triệu USD. Thiết bị định vị của tàu chỉ được bật trong thời gian ngắn để tránh va chạm, trước khi tắt lại khi tiến ra Ấn Độ Dương.

Trong bối cảnh chiến sự và trừng phạt chồng chéo, mạng lưới vận chuyển dầu của Iran không chỉ tồn tại, mà còn thích nghi nhanh chóng, linh hoạt và ngày càng khó bị kiểm soát.

Phần cuối của hành trình dầu mỏ Iran gần như luôn kết thúc tại Trung Quốc, quốc gia hiện tiêu thụ hơn 90% lượng dầu xuất khẩu của Tehran. Khách hàng chủ yếu là khoảng hơn 100 nhà máy lọc dầu quy mô nhỏ, còn gọi là “teapot”, tập trung tại tỉnh Sơn Đông, miền Bắc nước này.

Trên danh nghĩa, các “teapot” hoạt động độc lập với những tập đoàn dầu khí quốc doanh lớn của Trung Quốc - những đơn vị lo ngại nguy cơ bị Mỹ trừng phạt. Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn nhiều. Một số nhà máy nhỏ này lại có chính các “ông lớn” quốc doanh làm khách hàng. 

Trước khi chiến sự nổ ra, các nhà máy này có thể mua dầu Iran với mức chiết khấu 18–24 USD/thùng so với dầu Brent. Tuy nhiên, khi nguồn cung từ các quốc gia vùng Vịnh khác bị gián đoạn, mức chiết khấu này đã thu hẹp còn 7–12 USD/thùng.

Nếu cộng thêm chi phí vận chuyển từ Malaysia, giá dầu Iran giao đến Trung Quốc hiện thậm chí còn cao hơn dầu Brent. Trong khi đó, giá Brent cũng tăng mạnh, đẩy giá hợp đồng tương lai dầu Iran lên khoảng 112 USD/thùng - cao hơn 85% so với trước chiến tranh.

Điều này khiến biên lợi nhuận của các nhà máy “teapot” bị bóp nghẹt. Chính phủ Trung Quốc lại áp trần giá xăng dầu, khiến các nhà máy không thể chuyển toàn bộ chi phí sang người tiêu dùng. Nhu cầu đối với các sản phẩm lọc dầu vì thế cũng suy giảm.

Tuy vậy, theo một nguồn tin, một số nhà máy lọc dầu quốc doanh đang cân nhắc mua dầu Iran dưới cơ chế miễn trừ trừng phạt của Mỹ. Công ty Dầu khí Quốc gia Iran (NIOC) hiện thuê các kho chứa lớn tại Trung Quốc đại lục, từ đó các doanh nghiệp có thể rút dầu. Nếu điều này diễn ra, vai trò của Trung Quốc trong hoạt động thương mại dầu mỏ của Iran sẽ trở nên chính thức hơn.

“Ngân hàng bóng tối” và dòng tiền khó truy vết

Tuy nhiên, sự “chính thức hóa” này có lẽ không mở rộng sang trụ cột thứ ba trong hệ thống buôn bán dầu của Iran: thanh toán.

Người mua dầu, dù là Trung Quốc hay quốc gia khác, thường thanh toán qua các tài khoản “ủy thác” tạm thời, được mở riêng cho từng giao dịch, chủ yếu tại các ngân hàng nhỏ ở Trung Quốc đại lục hoặc Hong Kong. Các tài khoản này đứng tên những công ty vỏ bọc do cá nhân Trung Quốc lập ra, đôi khi chỉ để đổi lấy một khoản phí.

Dòng tiền từ dầu mỏ sau đó được chuyển qua hàng loạt tài khoản trung gian khác nhau trước khi đến điểm cuối theo ý muốn của Iran.

Một phần tiền được giữ lại tại Trung Quốc để thanh toán hàng hóa nhập khẩu. Phần còn lại được phân tán khắp thế giới. 

The Economist cho biết đã xác định được hai công ty Trung Quốc gần đây tham gia trung chuyển dòng tiền dầu mỏ Iran. Phối hợp với công ty nghiên cứu Kharon, các giao dịch của hai doanh nghiệp này được phát hiện có liên quan đến các nhà sản xuất nhựa tại Ấn Độ, Kazakhstan và Thổ Nhĩ Kỳ.

Hệ thống thanh toán ngầm này được vận hành bởi các bộ phận chuyên trách trong các công ty Iran, chịu sự kiểm soát của Bộ Quốc phòng hoặc IRGC. Chúng hoạt động như những “ngân hàng phi chính thức”, với hàng nghìn tài khoản liên kết chằng chịt, tạo nên khả năng chống chịu cao trước các cú sốc từ chiến tranh.