Tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, ngày 21/10, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị làm rõ phạm vi áp dụng quy định cấm trưng bày thuốc lá, đồng thời cân nhắc lộ trình chuyển tiếp phù hợp, gắn với hướng dẫn thực thi cụ thể và tăng cường kiểm soát thị trường thuốc lá bất hợp pháp.
Với mạng lưới bán lẻ phân tán, phần lớn là cửa hàng tạp hóa nhỏ, hộ kinh doanh cá thể, quầy hàng và điểm bán truyền thống, việc thực hiện quy định cấm trưng bày có thể đòi hỏi thay đổi đáng kể về cách lưu giữ sản phẩm và tổ chức bán hàng.
Do đó, các chuyên gia cho rằng việc xây dựng một lộ trình chuyển tiếp 18-24 tháng kể từ khi luật sửa đổi được thông qua nên được cân nhắc nhằm tạo điều kiện để cơ quan thực thi hoàn thiện hướng dẫn, tổ chức đào tạo, tập huấn dựa trên kinh nghiệm thực tế, đồng thời để nhà bán lẻ có thời gian điều chỉnh cách vận hành và thực hiện đúng quy định ngay từ giai đoạn đầu áp dụng.
Chia sẻ với báo chí, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng, cho rằng thời gian chuyển tiếp cần được xác định trên cơ sở đánh giá tác động và khả năng đáp ứng thực tế của các cơ sở kinh doanh.
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga.(Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội).
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng thời gian chuyển tiếp của quy định cấm trưng bày thuốc lá cần được xác định trên cơ sở đánh giá tác động và khả năng đáp ứng thực tế của các cơ sở kinh doanh.
Theo đại biểu, người bán phải có thời gian tìm hiểu quy định mới, điều chỉnh cách bố trí quầy kệ và vật dụng trưng bày. Đồng thời, cơ quan quản lý cũng cần chuẩn bị hướng dẫn, giải pháp hỗ trợ và phương thức kiểm tra để bảo đảm triển khai thống nhất.
“Để chính sách thực thi hiệu quả, cần đi kèm lộ trình phù hợp và những giải pháp hỗ trợ người kinh doanh, nhất là các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, thích ứng với quy định mới”, đại biểu nhấn mạnh.
Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP.HCM, cũng ủng hộ phương án chuyển đổi theo từng bước. Theo ông, có thể nghiên cứu thời gian chuyển tiếp khoảng 18-24 tháng, song cần quyết định trên cơ sở đánh giá tác động thực tế.
Một số địa bàn đại diện cho các loại hình kinh doanh khác nhau có thể được lựa chọn để thử nghiệm phương thức hướng dẫn, xác định chi phí tuân thủ và đánh giá khả năng kiểm tra trước khi triển khai trên diện rộng.
Malaysia là trường hợp đáng tham khảo khi triển khai quy định cấm trưng bày đối với mạng lưới cửa hàng bán lẻ rộng lớn.
Tiến sĩ Dato’ Sri Akhbar Bin Satar, Chủ tịch Hiệp hội Liêm chính và Quản trị Malaysia (MIG), cho biết với yêu cầu không trưng bày sản phẩm thuốc lá tại quầy triển khai từ ngày 1/4/2025, Malaysia ban đầu dự kiến giai đoạn chuẩn bị 6 tháng, sau đó mở rộng kế hoạch triển khai theo từng bước lên 12 tháng.
Theo ông, Malaysia đã kết hợp tuyên truyền, đối thoại với người bán, thực thi theo giai đoạn và áp dụng cơ chế nhắc nhở, cảnh báo trước khi tăng cường xử phạt.
Chuyên gia Malaysia cũng chỉ ra sự khác biệt đáng kể về khả năng tuân thủ giữa các nhóm kinh doanh. Một chuỗi siêu thị lớn có thể có hệ thống quản lý, bộ phận tuân thủ riêng và nguồn lực cải tạo mặt bằng nhanh chóng. Ngược lại, cửa hàng gia đình hoặc quầy ki-ốt nhỏ thường sử dụng những kệ hàng đơn giản, với điều kiện tài chính và nhân lực hạn chế.
Vì vậy, cùng một mục tiêu chính sách nhưng cách thức triển khai cần tính đến khả năng thích ứng của từng nhóm cơ sở.
Đối với Việt Nam, điều này cũng nên được cân nhắc khi áp dụng quy định với các điểm bán lẻ và bán buôn. Mục tiêu của cấm trưng bày là hạn chế việc công chúng, đặc biệt là người chưa đủ 18 tuổi, tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm tại nơi mua hàng. Trong khi đó, cơ sở bán buôn chủ yếu thực hiện nhập hàng, lưu kho, kiểm đếm và phân phối giữa các thương nhân; không phải mọi hoạt động của cơ sở này đều diễn ra trước người tiêu dùng cuối cùng.
Nếu áp cùng một yêu cầu đối với các điểm bán lẻ lên cơ sở bán buôn, phạm vi quy định sẽ bị mở rộng sang đối tượng không liên quan trực tiếp đến mục tiêu ban đầu. Các nhà bán buôn có thể phải đầu tư thêm cho kho bãi, khu vực chứa hàng, vật che chắn và điều chỉnh quy trình vận hành, trong khi những chi phí này gần như không đóng góp thêm cho mục tiêu giảm tiếp xúc của người tiêu dùng và công chúng.
Bên cạnh lộ trình chuyển tiếp, một vấn đề quan trọng được đặt ra là việc thực hiện quy định cấm trưng bày phải gắn với kiểm soát thuốc lá nhập lậu, hàng giả và các hoạt động kinh doanh trái phép.
Tại phiên thảo luận ngày 21/10, ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn Tây Ninh) đề nghị phân biệt mục tiêu giảm sử dụng thuốc lá trong dài hạn với những công cụ quản lý nguồn cung được áp dụng trong từng giai đoạn.
Theo đại biểu, nếu nhu cầu tiêu dùng chưa giảm tương ứng nhưng nguồn cung hợp pháp bị thu hẹp quá mức, một bộ phận người mua có thể chuyển sang thị trường bất hợp pháp. Đây là rủi ro cần được đánh giá trong quá trình thiết kế chính sách, không phải lý do để giảm nhẹ các yêu cầu phòng, chống tác hại của thuốc lá.
ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung. (Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội).
ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung cho rằng chính sách pháp luật cần phân biệt giữa mục tiêu dài hạn về sức khỏe cộng đồng và phương thức quản lý thị trường trong ngắn hạn, trung hạn.
Bên cạnh kiểm soát nguồn cung bất hợp pháp, việc bảo đảm thông tin giao dịch minh bạch tại các điểm bán hợp pháp cũng cần được xem xét, nhằm phân định rõ hoạt động mua bán tuân thủ quy định với hành vi quảng bá hoặc kinh doanh trái phép.
Theo đó, quyền tiếp cận thông tin về sản phẩm, hàng hóa của người tiêu dùng cần được duy trì thông qua những quy định phù hợp về biển hiệu, bảng giá và danh mục sản phẩm tại điểm bán, đồng thời bảo đảm mục tiêu hạn chế việc trưng bày, quảng bá thuốc lá.
Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP.HCM, đồng tình rằng nếu chuyển sang cấm trưng bày hoàn toàn, chính sách nên xác định rõ cách cung cấp thông tin tối thiểu về tên sản phẩm, giá và nguồn gốc khi phát sinh nhu cầu giao dịch hợp pháp. Cách tiếp cận này không làm giảm yêu cầu phòng, chống tác hại của thuốc lá, trái lại, có thể giúp cơ quan chức năng phân biệt rõ giao dịch tuân thủ quy định với hành vi quảng cáo hoặc buôn bán bất hợp pháp.
Tại phiên thảo luận ngày 21/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh, đã đặt ra vấn đề này khi đề nghị phân định hoạt động trưng bày, quảng bá với việc niêm yết giá và sử dụng tên thương mại hợp pháp theo quy định của pháp luật về giá và sở hữu trí tuệ.
Cụ thể hơn, ĐBQH Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) kiến nghị bổ sung quy định xác định việc niêm yết danh mục tên, giá bán thuốc lá bằng chữ theo mẫu thống nhất, không kèm hình ảnh hoặc yếu tố quảng cáo, không bị coi là trưng bày.
Trong bối cảnh dự thảo luật đồng thời đề cập đến việc cải cách thủ tục kinh doanh thuốc lá, việc tăng cường hậu kiểm và kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng càng trở nên cần thiết.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng nhấn mạnh tinh thần xuyên suốt của sửa luật lần này là “cắt thủ tục nhưng không cắt trách nhiệm”; nới “tiền kiểm” nhưng phải siết “hậu kiểm”; phân cấp nhưng không phân tán.
Theo các ý kiến tại Quốc hội, việc cắt giảm thủ tục hành chính không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Thay vào đó, hoạt động hậu kiểm cần được tăng cường, tập trung vào điều kiện kinh doanh, nguồn gốc sản phẩm và những hành vi vi phạm trực tiếp.
ĐBQH Phạm Ngọc Lâm (Đoàn Gia Lai) và ĐBQH Đoàn Thị Thanh Mai (Đoàn Hưng Yên) đều đề cập đến yêu cầu ứng dụng công nghệ, tăng cường kết nối dữ liệu và giám sát hoạt động kinh doanh trên thực tế.
Việc khai thác dữ liệu đăng ký kinh doanh, hóa đơn điện tử và thông tin truy xuất nguồn gốc hàng hóa có thể hỗ trợ lực lượng chức năng nhận diện các hành vi vi phạm, đồng thời tập trung nguồn lực vào những khu vực, đối tượng có nguy cơ cao.
Cấm trưng bày thuốc lá là giải pháp hướng đến mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhưng hiệu quả chính sách phụ thuộc vào khả năng tổ chức thực hiện. Một lộ trình chuyển tiếp phù hợp, hướng dẫn rõ ràng và cơ chế hậu kiểm hiệu quả, đi cùng việc kiểm soát chặt thuốc lá lậu, hàng giả và các kênh phân phối trái phép, sẽ góp phần bảo đảm quy định được thực thi nhất quán, khả thi và không tạo thêm khoảng trống trong quản lý thị trường.
