Kho dự trữ dầu mỏ chiến lược của Nhật Bản - một trong những hệ thống lớn nhất thế giới - đang đứng trước phép thử về khả năng chống chịu khi xung đột tại Trung Đông leo thang, trong bối cảnh chính phủ nước này đồng thời kích cầu tiêu thụ thông qua việc khôi phục trợ giá xăng dầu.

Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã bắt đầu xuất dầu từ kho dự trữ quốc gia tại Kikuma (tỉnh Ehime). Khoảng 53 triệu thùng, tương đương nhu cầu tiêu thụ trong một tháng và chiếm 20% tổng dự trữ quốc gia, sẽ được đưa ra thị trường theo từng giai đoạn từ 11 cơ sở trên khắp cả nước. Đây là lần thứ hai Nhật Bản xả kho dự trữ quốc gia.

Luật dự trữ dầu mỏ của Nhật được ban hành năm 1975 sau cú sốc dầu mỏ năm 1973. Kể từ đó, nước này liên tục mở rộng cả dự trữ quốc gia lẫn dự trữ tư nhân.

Tính đến cuối tháng 12, tổng lượng dầu dự trữ đạt 470 triệu thùng, đủ đáp ứng 254 ngày tiêu thụ trong nước, hoặc 214 ngày theo tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Con số này cao hơn đáng kể so với mức trung bình 141 ngày của các nước thành viên IEA. Phần Lan đạt 292 ngày, Hàn Quốc 200 ngày, Anh 124 ngày và Tây Ban Nha 98 ngày.

Sau các cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970, đa dạng hóa nguồn cung trở thành trụ cột trong chiến lược an ninh năng lượng của Nhật Bản. Tuy nhiên, thực tế lại đi theo hướng ngược lại: Trung Đông chiếm tới 96% lượng dầu thô nhập khẩu của Nhật trong năm tài khóa 2024, tăng mạnh so với mức 72% năm 1990.

Chính phủ Nhật nhiều lần buộc phải điều chỉnh các nỗ lực giảm phụ thuộc vào dầu Trung Đông. Dù từng tăng nhập khẩu từ các nước châu Á như Indonesia hay Trung Quốc, nhưng nhu cầu nội địa gia tăng tại các quốc gia này đã khiến nguồn cung cho Nhật bị thu hẹp.

Bên cạnh đó, việc Nhật Bản ngừng nhập dầu từ Nga do xung đột Ukraine càng khiến sự phụ thuộc vào Trung Đông trở nên sâu sắc hơn.

Các nhà máy lọc dầu tại Nhật cũng đã được thiết kế phù hợp với đặc tính dầu thô Trung Đông, khiến việc sử dụng nguồn dầu này giúp dễ dàng thu hồi vốn đầu tư.

Theo ông Tetsuya Nomoto, Trưởng bộ phận nghiên cứu năng lượng và kinh tế tuần hoàn tại Viện Nghiên cứu Mitsubishi, nguồn dầu ngoài Trung Đông thường phụ thuộc nhiều vào giao dịch ngắn hạn, tiềm ẩn rủi ro biến động giá cao. Vì vậy, việc dựa vào các hợp đồng dài hạn với Trung Đông là lựa chọn hợp lý để đảm bảo nguồn cung ổn định.

Tuy nhiên, căng thẳng leo thang khi Mỹ và Israel tấn công Iran đã làm lộ rõ điểm yếu lớn nhất trong chính sách năng lượng của Nhật: nguy cơ tuyến vận chuyển qua eo biển Hormuz bị gián đoạn. Ngay cả khi có lượng dự trữ lớn, tác động đối với nền kinh tế Nhật là khó tránh khỏi.

Hiện nay, lượng dự trữ naphtha, nguyên liệu đầu vào cho ngành hóa dầu, của Nhật đang ở mức thấp. Một số doanh nghiệp như Idemitsu Kosan đã bắt đầu cắt giảm sản lượng ethylene - hóa chất cơ bản quan trọng. Giá polymer và nhiều sản phẩm hóa chất khác cũng đang tăng lên.

Trong khi đó, chính phủ Nhật vẫn duy trì các chính sách hỗ trợ tiêu thụ dầu. Ngày 19/3, chương trình trợ giá xăng được khôi phục nhằm giữ giá ở mức khoảng 170 yên/lít (tương đương 1,07 USD). Chính sách này vốn được triển khai từ năm 2022 nhưng đã tạm dừng khi phụ thu thuế xăng bị bãi bỏ vào cuối năm 2025.

Ngoài khoản ngân sách 280 tỷ yên còn lại cho trợ giá xăng, chính phủ dự kiến bổ sung thêm khoảng 800 tỷ yên từ quỹ dự phòng năm tài khóa 2025. Tính cả dầu diesel và các loại nhiên liệu khác, tổng ngân sách trợ giá từ năm 2022 có thể lên tới 9.000 tỷ yên.

Một quan chức cấp cao của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp cảnh báo rằng việc kích cầu trong khi nguồn cung đang thu hẹp là chính sách không hợp lý. Nếu trợ cấp kéo dài gây lo ngại về sức khỏe tài khóa, đồng yên có thể chịu áp lực giảm giá.

Tại cuộc họp của Đảng Dân chủ Tự do cầm quyền, Hiệp hội Dầu mỏ Nhật Bản đã kêu gọi các biện pháp nhằm kiềm chế nhu cầu tiêu thụ. Ông Takayuki Kobayashi, người đứng đầu chính sách của đảng, cho biết hiện chưa có tình trạng thiếu hụt nguồn cung dầu thô ngay lập tức, nhưng chính phủ sẽ cân nhắc hành động tùy theo diễn biến tiếp theo.

Ở Đông Nam Á - khu vực có trữ lượng dự phòng hạn chế - nhiều quốc gia đã triển khai các biện pháp tiết kiệm năng lượng như giảm sử dụng điện tại các cơ quan nhà nước và khuyến khích làm việc từ xa. Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. đã tuyên bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng và chỉ đạo xây dựng kế hoạch đảm bảo nguồn cung các mặt hàng thiết yếu như nhiên liệu, thực phẩm, thuốc men và nông sản.

Ngày 20/3, Cơ quan Năng lượng Quốc tế cũng công bố 10 khuyến nghị tiết kiệm năng lượng dành cho chính phủ, doanh nghiệp và hộ gia đình nhằm ứng phó nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu và khí đốt. Các biện pháp bao gồm mở rộng làm việc từ xa, khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng và giảm tốc độ lưu thông trên đường cao tốc.

Tuy nhiên, những giải pháp này, tương tự các biện pháp hạn chế di chuyển trong đại dịch COVID-19, đều tác động không nhỏ đến đời sống thường nhật. Trong bối cảnh nhiều cơ sở năng lượng tại Vùng Vịnh Ba Tư đã bị hư hại do xung đột với Iran, ngay cả khi eo biển Hormuz sớm được khai thông trở lại, những hệ lụy vẫn sẽ còn kéo dài.