Gạo đóng vai trò then chốt đối với an ninh lương thực toàn cầu. Bất kỳ sự gián đoạn nguồn cung nào, dù là nhỏ nhất, cũng có thể tạo ra tác động dây chuyền tới các quốc gia, làm tăng giá thành và gây áp lực lên ngân sách của các hộ gia đình, đặc biệt là nhóm người tiêu dùng nhạy cảm về giá tại châu Á và châu Phi.

Vào tháng 4, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) từng dự báo sản lượng gạo sẽ tăng 2%, đạt mức cao kỷ lục trong niên vụ 2025-2026.

Theo các nhà sản xuất và thương lái, tác động từ cuộc chiến tranh Iran đang ảnh hưởng trực tiếp đến nông dân tại các nước xuất khẩu hàng đầu, cũng như những quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu như Philippines và Indonesia. Chiến tranh đã làm đình trệ dòng chảy nhiên liệu và phân bón qua eo biển Hormuz, một cửa ngõ huyết mạch kết nối vùng Vịnh với thị trường toàn cầu.

Nông dân tại Đông Nam Á, chủ yếu là các hộ sản xuất nhỏ, cũng đối mặt với áp lực ngày càng lớn khi hiện tượng thời tiết El Nino dự kiến sẽ gây ra tình trạng khô hạn và nóng bức hơn cho khu vực này trong nửa cuối năm.

"Tại một số quốc gia, nông dân đã bắt đầu vụ trồng lúa nhưng đang sử dụng ít vật tư đầu vào hơn do giá cả leo thang," ông Maximo Torero, chuyên gia kinh tế trưởng của FAO cho biết. "Chúng ta sẽ chứng kiến tình trạng nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt hơn trong nửa cuối năm nay và đầu năm tới."

Năm 2008, các lệnh hạn chế xuất khẩu từ các nhà cung cấp lớn đã khiến giá gạo tăng hơn gấp đôi, lên mức khoảng 1.000 USD/tấn, gây ra bất ổn tại nhiều quốc gia. Gần đây hơn, tình trạng khan hiếm nguồn cung giai đoạn 2022-2023 đã đẩy giá gạo lên cao và dẫn đến làn sóng mua sắm hoảng loạn.

Gián đoạn chuỗi cung ứng

Các lô hàng gạo hiện đang phải đối mặt với tình trạng tắc nghẽn trong chuỗi cung ứng.

"Logistics đã trở thành một cơn ác mộng, đặc biệt là tại châu Á do tình trạng thiếu hụt bao bì nhựa PP, số lượng xe tải vận chuyển gạo ra cảng bị hạn chế và bản thân hoạt động vận tải biển cũng bị gián đoạn," một thương lái tại Singapore thuộc một tập đoàn buôn bán gạo hàng đầu thế giới chia sẻ.

Trong khi tình trạng thiếu phân bón và khô hạn đang kìm hãm năng suất của các vụ gieo trồng quy mô nhỏ đang được thu hoạch tại Đông Nam Á, vụ mùa tiếp theo có khả năng sẽ đối mặt với sự sụt giảm lớn hơn.

Ấn Độ, Thái Lan và Philippines xuống giống vụ chính vào tháng 6 và tháng 7, trong khi Việt Nam và Indonesia hiện đang gieo sạ vụ thứ hai. Hầu hết nhà sản xuất châu Á trồng hai đến ba vụ lúa mỗi năm.

Nông dân giảm gieo trồng

Bà Sripai Kaew-Eam, một nông dân 60 tuổi tại tỉnh Chai Nat, Thái Lan, cách Bangkok khoảng 151 km (94 dặm) về phía Bắc, cho biết giá phân bón và nhiên liệu tăng cao đã đẩy chi phí sản xuất lên khoảng 6.000 baht (183,99 USD) mỗi rai (tương đương 0,4 mẫu Anh), so với mức khoảng 4.500 đến 5.000 baht của vụ trước. Trong khi đó, giá thóc mà bà thu về chỉ đạt khoảng 6.200 baht/tấn.

Giá phân bón đã tăng từ mức 850 baht lên 1.000 - 1.200 baht mỗi bao, buộc bà phải cắt giảm một nửa lượng sử dụng. "Giá phân bón cao, giá nhiên liệu cũng cao," bà nói.

Philippines, quốc gia nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới, cũng đối mặt với tình cảnh tương tự. "Một số nông dân hiện đang nói rằng họ có thể sẽ không canh tác hoặc sẽ giảm sử dụng phân bón, điều này chắc chắn sẽ làm giảm sản lượng," bà Arze Glipo, Giám đốc điều hành Quỹ Phát triển Nông thôn Tích hợp nước này, cho biết.

Sản lượng của quốc gia này có thể sụt giảm tới 6 triệu tấn so với mức thông thường từ 19 đến 20 triệu tấn.

"Điều đó sẽ đẩy Philippines vào tình thế bấp bênh, vì hoạt động nhập khẩu cũng không chắc chắn do các lệnh hạn chế xuất khẩu, khiến việc bù đắp bất kỳ sự thiếu hụt sản lượng nào trở nên cực kỳ khó khăn," bà Glipo chia sẻ.

Tại Indonesia, nguồn cung phân bón không phải là rào cản nhưng El Nino dự kiến sẽ kìm hãm sản lượng. Cơ quan thống kê Indonesia ước tính diện tích thu hoạch lúa trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 5 sẽ thu hẹp 10,6%, xuống còn 3,85 triệu ha (9,5 triệu mẫu Anh), trong khi sản lượng thóc sẽ giảm 11,12% xuống còn 20,68 triệu tấn.

Bất chấp những lo ngại về nguồn cung, thế giới vẫn có lượng dự trữ gạo dồi dào sau nhiều năm sản lượng bội thu. Theo dữ liệu của Bộ Nông nghiệp Mỹ, Ấn Độ – nhà xuất khẩu lớn nhất thế giới – đang nắm giữ mức dự trữ kỷ lục 42 triệu tấn, tương đương khoảng 1/5 kho dự trữ toàn cầu, giúp giảm bớt tác động từ bất kỳ sự sụt giảm sản lượng nào trên thế giới.

Hầu hết giá các loại gạo hiện đang ổn định nhưng có khả năng sẽ tăng ngay cả khi tình hình tại eo biển Hormuz được giải quyết ngay lập tức, ông Torero của FAO cho biết.

Việc sớm mở cửa eo biển sẽ tránh được một vấn đề lớn về nguồn cung, nhưng ông cảnh báo: "Nếu chúng ta không mở lại cửa ngõ này trong vòng hai đến ba tuần tới, tình hình sẽ trở nên rất nghiêm trọng."