“Hỡi các tàu thuyền trên thế giới, hãy khởi động động cơ! Hãy để dầu chảy!”. Với những lời này vào tối 14/6 theo giờ Mỹ, Tổng thống Donald Trump thông báo Mỹ đã đạt thỏa thuận với Iran để chấm dứt chiến sự và mở lại eo biển Hormuz. Dự kiến lễ ký kết chính thức sẽ ​​diễn ra vào ngày 19/6.

Ngay sau đó, các quan chức Iran xác nhận hai bên đã hoàn tất bản ghi nhớ (MOU), theo đó Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa với các cảng của Iran và hai bên sẽ gia hạn lệnh ngừng bắn hiện tại.

Tuy nhiên, Tehran và Washington vẫn chưa công bố chi tiết của bản MOU. Nhiều khả năng văn kiện sẽ chỉ được công khai sau buổi ký kết. Ngoài ra, ông Trump nói với tờ Washington Post rằng thỏa thuận sẽ được ký điện tử bởi chính ông hoặc Phó Tổng thống JD Vance.

Dù vậy, rất nhiều điều có thể thay đổi trong một tuần. Việc lãnh đạo Mỹ và Iran không có kế hoạch gặp mặt trực tiếp càng làm gia tăng mức độ bất định xung quanh triển vọng thực thi thỏa thuận.

Nội dung của MOU theo truyền thông Iran

Theo hãng thông tấn Mehr của Iran, dự thảo MOU gồm 14 điểm, bao gồm những nội dung chính sau: Các bên chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn hành động thù địch trên tất cả các mặt trận, bao gồm Lebanon; Mỹ dỡ bỏ hoàn toàn lệnh phong tỏa hải quân trong vòng 30 ngày và cam kết rút quân khỏi khu vực xung quanh Iran, Tehran mở lại eo biển Hormuz.

Dự thảo cũng đề cập đến việc Mỹ đình chỉ các lệnh trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Iran và giải phóng 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng của nước này trong vòng 60 ngày. Trong khoảng thời gian này, các bên sẽ nỗ lực tiến tới thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân của Iran.

Mehr cho biết các cuộc đàm phán cuối cùng sẽ chỉ bắt đầu sau khi một nửa số tài sản bị đóng băng của Iran được giải phóng và các hạn chế liên quan đến eo biển Hormuz được dỡ bỏ.

Đáng chú ý, các vấn đề liên quan đến chương trình tên lửa của Iran cũng như sự hỗ trợ của Tehran dành cho các lực lượng trong khu vực như Hezbollah và Houthi được cho là đã bị loại khỏi chương trình nghị sự đàm phán.

Đây là thông tin một chiều từ phía Iran và chưa có sự xác nhận của Mỹ.

Bản MOU còn thiếu gì?

Về mặt thực tiễn, MOU nhiều khả năng sẽ giúp giảm bớt các vụ đụng độ quân sự, khôi phục một phần hoạt động hàng hải và tạo thêm thời gian để hai bên tiếp tục thương lượng.

Tuy nhiên, văn kiện này dường như chưa giải quyết được các vấn đề cốt lõi, bao gồm cơ chế vận hành và bảo đảm an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz, tương lai chương trình hạt nhân của Iran, cũng như phạm vi và lộ trình nới lỏng các lệnh trừng phạt kinh tế.

Những nội dung trên sẽ được đưa vào vòng đàm phán kéo dài 60 ngày sau khi MOU được ký kết.

Trong đó, Eo biển Hormuz có lẽ là vấn đề các thị trường đang quan tâm nhất. Trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump tuyên bố: “Tôi chính thức cho phép mở cửa eo biển Hormuz mà không thu phí”. Song, phía Iran khẳng định tàu thuyền đi qua eo biển vẫn sẽ chịu sự quản lý của Iran và Oman. Điều đó báo hiệu Tehran sẽ tìm cách duy trì một số sự kiểm soát đối với tuyến hàng hải này.

Thêm nữa, dù eo biển Hormuz có mở cửa hoàn toàn sau ngày 19/6, điều đó cũng không có nghĩa rủi ro đã biến mất.

Ông Jon Alterman, chuyên gia cấp cao về địa chính trị tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhấn mạnh: “Iran đã chứng minh rằng ngay cả trong tình trạng suy yếu nghiêm trọng, họ vẫn có thể đóng cửa eo biển Hormuz bất cứ khi nào họ muốn. Điều đó sẽ không thay đổi”.

Nói cách khác, MOU không bảo đảm xung đột tại Trung Đông đã thực sự khép lại. Từ nay cho đến khi một thỏa thuận toàn diện hơn được ký kết, tình hình vẫn có thể thay đổi hoàn toàn.

Mỹ và Iran sẽ cần đạt được sự đồng thuận rõ ràng về cơ chế quản lý eo biển Hormuz để bảo đảm hoạt động thương mại được khôi phục ổn định. Nếu không, nguy cơ xung đột tái bùng phát vẫn hiện hữu.

Ba rủi ro có thể khiến thỏa thuận đổ vỡ

Thứ nhất là động thái của Israel. Đây có thể là trở ngại lớn nhất đối việc duy trì thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran, cũng như triển vọng của thỏa thuận lâu dài hơn. 

Phía Iran đã nhiều lần nhấn mạnh họ muốn giao tranh phải chấm dứt trên mọi mặt trận, đặc biệt là giữa Israel và Hezbollah tại Lebanon. Có thể nói tình hình ở Lebanon sẽ trở thành phép thử quan trọng nhất đối với tính bền vững của bất kỳ thỏa thuận nào giữa Washington và Tehran.

Ông Nader Hashemi, Giáo sư về chính trị Trung Đông và Hồi giáo tại Đại học Georgetown, tỏ ra bi quan về vấn đề này. Ông chia sẻ với CBC News ngày 14/6: “Hiện tại Israel đang kiểm soát khoảng 15% lãnh thổ Lebanon. Sẽ có những cuộc đụng độ, những cuộc tấn công ăn miếng trả miếng giữa Hezbollah và Israel”.

Trên thực tế, hãng thông tấn quốc gia Lebanon (NNA) mới đây đưa tin Israel đã tiến hành một số cuộc tấn công ở miền nam nước này và có những người đã bị thương.

Thứ hai là lập trường của Iran. CSIS cảnh báo có nguy cơ Lãnh tụ Iran Mojtaba Khamenei chỉ muốn lập một thỏa thuận nhỏ với Mỹ, do sự thiếu tin tưởng sâu sắc giữa hai bên.

Các cuộc không kích của Mỹ - Israel hồi cuối tháng 2 đã giết chết cha, mẹ, vợ và con trai của ông Khamenei. Ngoài ra, giới chức Iran cũng ghi nhớ Mỹ đã ném bom nước này hai lần trong các cuộc đàm phán trước đó.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi lưu ý: “Ngay cả khi các cuộc đàm phán 60 ngày dẫn đến một thỏa thuận cuối cùng với Iran, chúng ta vẫn sẽ luôn sẵn sàng cho bất kỳ âm mưu nào của kẻ địch”.

Cuối cùng là sự hoài nghi từ phía Mỹ, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân. Các cố vấn theo đường lối cứng rắn của ông Trump cho rằng Iran sẽ tìm mọi cách để tái khởi động chương trình này nếu có thể.

Sau khi công bố thỏa thuận tạm thời với Iran, ông Trump nhấn mạnh với New York Times rằng Mỹ có thể nối lại các cuộc tấn công nếu hai bên không đạt được đồng thuận về vấn đề hạt nhân. Ông cũng đề cập đến ý tưởng Mỹ trở thành “người bảo hộ của Trung Đông” để đổi lấy 20% doanh thu của khu vực.