Thỏa thuận mới đây giữa Mỹ và Iran đã mang lại sự nhẹ nhõm cho châu Á - khu vực chịu tổn thương nặng nề nhất ngoài Trung Đông do cuộc chiến tranh kéo dài nhiều tháng qua. Dẫu vậy, các chuyên gia cảnh báo những sóng xung kích từ cuộc khủng hoảng này vẫn sẽ âm ỉ đến cuối năm, thậm chí kéo dài sang các năm kế tiếp. 

Suốt hơn 3 tháng rưỡi qua, thị trường tài chính châu Á liên tục chao đảo: các đồng nội tệ lao dốc không phanh, lạm phát bùng nổ phi mã và những nút thắt cổ chai của chuỗi cung ứng bắt đầu bóp nghẹt hoạt động sản xuất công nghiệp.

Cội rễ của cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ việc châu Á phụ thuộc quá lớn vào nguồn năng lượng và hàng hóa trung chuyển qua Eo biển Hormuz. Thông thường, hơn 4/5 khối lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua eo biển chiến lược này đều có đích đến là các thị trường châu Á.

Mới đây, Tổng thống Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời đạt được giữa Washington và Tehran sẽ giúp mở cửa lại eo biển.

Ông đồng thời xác nhận đã chỉ thị “lập tức dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Hải quân Mỹ” đối với các cảng biển của Iran. “Hỡi tàu thuyền khắp thế giới, hãy khởi động động cơ!”, ông Trump hào hứng viết trên mạng xã hội. “Hãy để dòng dầu được khơi thông!”

Hy vọng ngắn hạn và thực tế phũ phàng của chuỗi cung ứng

Nếu thỏa thuận mở lại eo biển được thực thi nghiêm túc, nó sẽ lập tức giải phóng cho hàng trăm tàu chở dầu, khí đốt và các chế phẩm nhiên liệu đang bị phong tỏa, bắt đầu hành trình dài một tháng quay trở lại các cảng biển châu Á.

Tuy nhiên, giới kinh tế học và chuyên gia công nghiệp đưa ra lời cảnh báo: do dòng chảy thương mại đã bị tê liệt quá lâu, thị trường toàn cầu sẽ cần một khoảng thời gian đáng kể để tái cân bằng. Điều này đồng nghĩa với việc áp lực lạm phát và tình trạng căng thẳng chuỗi cung ứng sẽ còn kéo dài đến cuối năm.

“Đối với châu Á, tin vui là một khi eo biển mở cửa, dầu và một phần khí đốt sẽ quay trở lại,” ông Joshua Ngu, Phó Chủ tịch khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại công ty tư vấn năng lượng Wood Mackenzie, nhận định. “Nhưng tin buồn là, những tổn thương kinh tế đã phình to theo cấp số nhân và ăn sâu vào các tầng hạ nguồn của chuỗi cung ứng. Những vết thương đó không thể lành trong một sớm một chiều.”

Trong khi các quốc gia phương Tây chủ yếu cảm nhận cuộc khủng hoảng qua giá xăng tại các trụ bơm và giá nhiên liệu máy bay,châu Á lại vật lộn với tình trạng thiếu hụt nguồn cung vật chất trầm trọng suốt nhiều tháng. Tại các nền kinh tế đang phát triển, dự báo tăng trưởng kinh tế liên tục bị hạ cấp do việc thiếu dầu thô và khí đốt buộc các quốc gia phải áp dụng chính sách phân phối điện hạn chế.

Việc khôi phục các tuyến hải hành an toàn sẽ làm bừng sáng triển vọng kinh tế của các quốc gia phụ thuộc nặng nề vào năng lượng Trung Đông như Pakistan và Philippines - quốc gia vừa phải ban bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng quốc gia và lệnh cắt giảm tiêu thụ bắt buộc.

Độ trễ của giá khí đốt 

Các nền kinh tế giàu có hơn như Nhật Bản và Hàn Quốc đã phải dùng đến tiềm lực tài chính mạnh cùng các kho dự trữ chiến lược để giảm thiểu cú sốc ban đầu. Tuy nhiên, ngay cả những cường quốc công nghiệp này cũng phải chật vật trước đà mất giá của nội tệ do giá dầu tăng cao.

Giới kinh tế học lo ngại rằng những áp lực này sẽ tồn tại lâu hơn cả cuộc khủng hoảng địa chính trị trước mắt. Thời gian xoay vòng của các con tàu, để đi qua eo biển, cập cảng đích và quay trở lại, phải mất hàng tháng trời. Lộ trình này có thể dễ dàng bị kéo dài nếu các hãng vận tải vẫn lo sợ các hành vi gây hấn từ Iran hoặc do thiếu hụt bảo hiểm hàng hải.

Áp lực lạm phát gắn liền với sự đứt gãy dòng chảy năng lượng cũng sẽ vô cùng dai dẳng. Ví dụ, giá khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) tại châu Á thường được neo theo giá dầu và vận hành với độ trễ từ 3 đến 6 tháng.

Điều này có nghĩa là ngay cả khi giá dầu hạ nhiệt vào tháng 6, mức giá LNG cao ngất ngưởng vẫn sẽ bám riết lấy thị trường cho đến cuối năm.

“Xét từ góc độ tăng giá, chúng ta thậm chí còn chưa chứng kiến toàn bộ hệ lụy của nó,” chuyên gia Joshua Ngu của Wood Mackenzie phân tích. “Mức giá dầu 100 USD ghi nhận vào tháng 3 sẽ chỉ phản ánh toàn bộ vào giá khí đốt sau 3 đến 6 tháng nữa. Do đó, chúng ta vẫn đang ở trong một thời điểm vô cùng bấp bênh.”

Mặt trận chuỗi cung ứng cũng không mấy sáng sủa. Một trong những nạn nhân kinh tế nặng nề nhất của cuộc xung đột này chính là nguồn cung phân bón toàn cầu.

5 nhà xuất khẩu lớn gồm Iran, Arab Saudi, Qatar, UAE và Bahrain cộng lại chiếm tới hơn 1/3 nguồn cung phân urê (loại phân bón nitơ chủ lực) của thế giới. Sự đứt gãy này đã trực tiếp đâm thủng mùa vụ canh tác cao điểm tại Đông Nam Á (kéo dài từ tháng 5 đến tháng 7).

“Sự gián đoạn trong vòng một tháng là có thể kiểm soát được, nhưng nếu nó ăn sâu vào mùa gieo cấy, việc sụt giảm sản lượng cây trồng sẽ làm dấy lên những lo ngại nghiêm trọng về an ninh lương thực,” ông Albert Park, Chuyên gia kinh tế trưởng tại Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), nhận định.

“Tác động này sẽ có độ trễ, nghĩa là chúng ta có khả năng sẽ không nhìn thấy mức độ nghiêm trọng của việc thiếu hụt sản lượng cho đến tận cuối năm nay.”, vị này nói thêm.

Ở các ngành công nghiệp khác, các doanh nghiệp Nhật Bản và Hàn Quốc đang phải đối mặt với tình trạng khan hiếm nghiêm trọng naptha - một chế phẩm hóa dầu từ quá trình lọc dầu thô được sử dụng để sản xuất màng bọc nhựa và bao bì thực phẩm.

Sự hạn chế nguồn cung của các hàng hóa khác như khí heli và khí hóa lỏng (LPG) đã gây áp lực lên mọi lĩnh vực, từ nấu ăn hằng ngày cho đến chẩn đoán hình ảnh y tế.

Ông Haruhiko Sakaino, Cố vấn của Cục Tài nguyên và Năng lượng Nhật Bản, dự báo sẽ phải mất ít nhất một năm để chuỗi cung ứng naptha trở lại trạng thái bình thường sau khi các chuyến hàng từ Trung Đông được nối lại. Rào cản bắt đầu từ các doanh nghiệp nhỏ khi họ phải chật vật tăng tốc sản xuất trở lại từ đống đổ nát.

“Mọi chuyện sẽ không đơn giản như việc mở lại hoạt động nhập khẩu,” ông Sakaino nói. “Nó giống như các mao mạch máu đã bị phá hủy. Chúng sẽ cần một khoảng thời gian rất dài để phục hồi.”