Đã hơn một tháng kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành cuộc tấn công bất ngờ vào Iran. Khi eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa, các quốc gia Đông Nam Á đã bắt đầu triển khai các biện pháp khẩn cấp để ứng phó với khủng hoảng năng lượng. Tác động hiện đã lan tới đời sống thường nhật của người dân.

Tại Indonesia, chính phủ công bố các biện pháp cắt giảm tiêu thụ dầu, bao gồm cả chính sách làm việc từ xa. Ở Việt Nam, người dân được khuyến khích hạn chế sử dụng phương tiện cá nhân. Tại Myanmar, tình trạng thiếu năng lượng cũng đang làm gia tăng bất ổn kinh tế.

Nhiều hãng hàng không châu Á thông báo áp dụng mức phụ thu nhiên liệu cao. Khi triển vọng khủng hoảng ngày càng bất định, hoạt động vận tải trở nên hạn chế hơn, làm dấy lên nguy cơ thế giới có thể rơi vào trạng thái tương tự thời kỳ đại dịch COVID-19.

Lần gần nhất giá dầu đạt mức kỷ lục là vào năm 2008. Khi đó, đà tăng chủ yếu đến từ các yếu tố cấu trúc, đặc biệt là nhu cầu bùng nổ từ các nền kinh tế châu Á đang tăng trưởng nhanh.

Đáp lại, làn sóng startup công nghệ xanh nổi lên mạnh mẽ, góp phần thúc đẩy sự phát triển của các hãng xe điện như Tesla và tạo ra niềm tin rằng đổi mới công nghệ có thể giúp vượt qua khủng hoảng năng lượng.

Tuy nhiên, xu hướng chuyển dịch sang công nghệ xanh sau đó đã chững lại, đặc biệt trong bối cảnh chính quyền Trump nới lỏng các quy định môi trường. Trong tình trạng bế tắc hiện nay, các nền kinh tế mới nổi tại châu Á - vốn phụ thuộc nhiều vào năng lượng - gần như chỉ còn một giải pháp phòng vệ là kêu gọi người dân tiết kiệm.

Đại dịch COVID-19 là một thảm họa mà chúng ta không thể ngăn chặn. Ngược lại, cuộc khủng hoảng năng lượng lần này là do con người tạo ra - hệ quả của những quyết định chiến tranh từ các nhà lãnh đạo. Giải pháp thực sự duy nhất là hòa bình quay trở lại Trung Đông. Tuy nhiên, sau bài phát biểu của Tổng thống Mỹ, thời điểm đạt được điều đó lại càng trở nên khó đoán hơn.

‘Bóng ma COVID-19’

Những dấu hiệu đầu tiên của một cuộc khủng hoảng toàn cầu mới không còn xuất hiện trong các bệnh viện, mà hiện rõ trên bảng giá xăng, bên trong các nhà máy phải cắt giảm sản xuất và những chuyến bay bắt đầu đắt đỏ trở lại.

Thế giới dường như đang bước vào một vòng xoáy quen thuộc, nơi những khái niệm từng gắn với đại dịch COVID-19 như “gián đoạn chuỗi cung ứng”, “hạn chế di chuyển” hay “thiếu hụt năng lượng” một lần nữa quay trở lại - nhưng lần này, dưới một hình hài khác.

Tâm điểm của cơn địa chấn mới nằm ở Eo biển Hormuz - nơi mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu đi qua khu vực này. Khi dòng chảy này bị gián đoạn bởi xung đột, hiệu ứng lan tỏa gần như tức thì. Oxford Economics ước tính nguồn cung dầu đã giảm khoảng 10% so với nhu cầu trước chiến sự - một con số đủ để kích hoạt một cú sốc năng lượng trên diện rộng.

Những rung chấn này đang lan rộng nhanh nhất tại châu Á, đặc biệt là Đông Nam Á - khu vực phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng. Những thay đổi không chỉ nằm trên báo cáo kinh tế mà đã len vào đời sống thường nhật.

Tại một số nơi, trạm xăng phải giới hạn lượng bán ra. Các hãng hàng không đồng loạt áp dụng phụ thu nhiên liệu, khiến chi phí di chuyển tăng mạnh. Giao thông, logistics và sản xuất - ba trụ cột của nền kinh tế hiện đại - bắt đầu chịu sức ép rõ rệt. 

Chuỗi cung ứng đứt gãy 

Song song với đó, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu một lần nữa xuất hiện. Không chỉ Hormuz, khu vực Bab al-Mandeb Strait - cửa ngõ nối Biển Đỏ với Ấn Độ Dương - cũng đang trở thành điểm nóng. Nếu cả hai “nút cổ chai” cùng bị gián đoạn, tàu thuyền buộc phải đi vòng qua châu Phi, kéo dài hành trình thêm hàng nghìn km, làm tăng mạnh chi phí vận tải và thời gian giao hàng. 

Đây chính xác là kịch bản từng xảy ra trong giai đoạn cao điểm của COVID-19, khi cảng biển tắc nghẽn và chuỗi cung ứng toàn cầu rơi vào trạng thái hỗn loạn.

Tác động của giá năng lượng cao không dừng lại ở vận tải hay sản xuất, mà lan rộng sang toàn bộ nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, nguy cơ lớn nhất là sự tái xuất của “bóng ma” lạm phát đình trệ - khi tăng trưởng chậm lại nhưng giá cả vẫn leo thang. Đây cũng chính là nỗi lo từng ám ảnh kinh tế toàn cầu sau đại dịch. 

Cuộc khủng hoảng chính con người tạo ra

Tuy nhiên, khác với COVID-19 - một cú sốc ngoài ý muốn - cuộc khủng hoảng hiện tại mang tính chất con người tạo ra. Theo nhiều phân tích trên Nikkei Asia, đây là hệ quả trực tiếp của các quyết định địa chính trị và xung đột quân sự. Điều đó đồng nghĩa, giải pháp không nằm ở khoa học hay công nghệ, mà phụ thuộc vào những lựa chọn chính trị.

Dù vậy, thế giới ngày nay không hoàn toàn giống năm 2020. Nhiều quốc gia đã rút ra bài học từ đại dịch, tăng dự trữ năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và đầu tư vào năng lượng tái tạo. Cường độ sử dụng năng lượng của các nền kinh tế cũng đã giảm đáng kể trong hai thập kỷ qua. 

Tuy nhiên, một nghịch lý mới lại xuất hiện: thế giới càng số hóa, càng phụ thuộc vào năng lượng. Các trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và hạ tầng số tiêu thụ lượng điện khổng lồ, khiến cú sốc năng lượng lần này có thể lan rộng nhanh hơn.

‘Bóng ma COVID-19’ có lẽ không thực sự biến mất. Nó chỉ thay đổi hình dạng - từ virus vô hình sang giá dầu, từ giãn cách xã hội sang hạn chế tiêu dùng, từ khủng hoảng y tế sang khủng hoảng năng lượng. Và cũng như trước đây, câu hỏi lớn nhất vẫn còn bỏ ngỏ: thế giới sẽ thích nghi nhanh đến đâu, trước khi mọi thứ vượt khỏi tầm kiểm soát?