“Tôi đã làm ba nhà sách Cá Chép có lúc được đánh giá là đẹp nhất Việt Nam. Nhưng giờ phải đóng cửa để lái xe đi bán sách rong…”, Họa sỹ Trần Đại Thắng giới thiệu ngắn gọn về hành trình của mình trên Threads. Với một người có hơn 20 năm gây dựng thương hiệu Đông A Books, CEO Trần Đại Thắng thừa nhận ông ít tính toán trước khi ra quyết định, mà theo đuổi phong cách vừa làm vừa điều chỉnh. Duy chỉ có tình yêu với việc làm sách là vẫn nguyên vẹn như ngày đầu.

Chiếc xe tải trả góp và chuyến đi đầy ngẫu hứng

Ý tưởng đưa sách lên xe tải đã đến với chú như thế nào?

Chuyến xe Sách đến mọi nhà của chúng tôi bắt đầu hết sức ngẫu nhiên. Cuối tháng tư, khi nhà sách Cá Chép cuối cùng sắp đóng cửa, có bạn từng là thành viên của Đông A đến và nói muốn phụ tôi bán sách. Tôi buột miệng: “Nếu em thích bán sách thì đi cùng anh một năm”.

Chỉ từ câu nói như vậy, chúng tôi chốt luôn. Tôi bảo cậu ấy đi đặt mua chiếc xe tải trả góp. Hơn hai tháng sau mới có xe, và đến ngày 15/7, chúng tôi lên đường. Thực ra, chuyến đi không có kế hoạch hay kịch bản nào. Đi đến đâu, chúng tôi làm, rút kinh nghiệm và tính tiếp đến đó. Mỗi sáng thức dậy, chưa biết ngày mai mình gặp ai và câu chuyện nào đang chờ phía trước.

Chuyến xe đầu tiên khởi hành khi nào, từ đâu và chú có nhớ cảm xúc đầu tiên khi xe lăn bánh không?

Chuyến xe khởi hành từ TP HCM. Cảm xúc đầu tiên khi ngồi trên chiếc xe ấy là sự háo hức. Mọi thứ đều mới mẻ, phía trước gần như chưa biết điều gì đang chờ mình. Khi đến điểm dừng đầu tiên ở Vũng Tàu, cảm giác ấy vẫn vẹn nguyên.

Rồi từ Vũng Tàu, xe tiếp tục đi qua hết tỉnh thành này đến tỉnh thành khác. Mỗi nơi lại gặp những con người mới, những câu chuyện mới và cả những tình huống mà chúng tôi chưa từng dự tính trước. Điều thú vị là sau mỗi chặng đường, sự háo hức ban đầu ấy không hề mất đi. Bởi cho đến tận bây giờ, chúng tôi vẫn luôn có cảm giác không biết ngày mai điều gì sẽ xảy ra. Và chính sự bất ngờ ấy làm cho hành trình này trở nên thú vị.

Đến nay chuyến xe của chú đã đi qua những tỉnh, thành nào?

Đến thời điểm hiện tại, chúng tôi đã đi qua Vũng Tàu, Phan Thiết, Phan Rang, Nha Trang, Tuy Hòa, Quy Nhơn, Quảng Ngãi, Tam Kỳ, Đà Nẵng, Huế, Đông Hà, Đồng Hới, Hà Tĩnh, Vinh, Thanh Hóa, cùng nhiều điểm phụ ở các tỉnh. Hôm nay, chúng tôi đã đến điểm thứ 22: Ninh Bình. Tổng quãng đường chiếc xe đã đi đến nay là 4.500km.

Mỗi nơi chúng tôi lại gặp những nhóm độc giả rất khác nhau nên không thể áp dụng một cách làm chung cho tất cả. Khi đến các trường học, có trường chúng tôi gặp gỡ 500–700 học sinh, có trường chỉ gần 200 em. Còn tại các thành phố, hai nơi có lượng độc giả đến với Sách đến mọi nhà đông nhất cho đến thời điểm này là Vinh và Thanh Hóa, trung bình mỗi ngày khoảng 150 người. Đi qua từng nơi mới thấy độc giả ở mỗi vùng có những đặc điểm khác nhau. Vì vậy, chúng tôi cũng không đặt ra một công thức cố định, mà cứ đến đâu thì quan sát, thích nghi và tìm cách phù hợp với nơi ấy.

Chú dự kiến chương trình này kéo dài đến bao giờ? Đâu sẽ là điểm cuối trên hành trình của chú?

Chương trình Sách đến mọi nhà dự kiến kéo dài đúng một năm, kết thúc vào ngày 15/7/2027. Chúng tôi dự định sẽ đi qua đủ 63 tỉnh, thành theo địa giới cũ, dừng lại ở các thành phố và cả những vùng xa, vùng khó khăn khi có điều kiện. Sau một vòng đất nước, điểm cuối cùng của hành trình sẽ trở về TP HCM để tổng kết. Đây cũng là nơi đặt trụ sở của Công ty Cổ phần Văn hóa Đông A.

Trong hành trình đã qua, có những kỷ niệm nào mà mỗi khi nhớ lại chú đều mỉm cười không?

Có một kỷ niệm khá vui khi chúng tôi đến Vĩnh Thủy tặng sách tại Ủy ban xã. Hôm ấy, xã mời các em học sinh trong vùng đến giao lưu. Tôi đặt câu hỏi cho một bé, phần quà là một cuốn sách: “Cháu có thích đọc sách không?” Cháu trả lời ngay: “Dạ, cháu rất thích đọc sách ạ”. Tôi hỏi tiếp: “Thế cháu kể cho chú nghe tên một cuốn sách mà cháu đã đọc?” Cháu đáp rất thật thà: “Dạ, cuốn Tiếng Việt ạ!”

Mọi người đều bật cười, nhưng sau câu trả lời ngây thơ ấy, tôi lại thấy có một điều rất đáng suy nghĩ. Thực ra trẻ em ở đâu cũng thích sách và thích được đọc sách. Chỉ có điều ở nhiều vùng sâu, vùng xa, sách vẫn chưa đến được với các em nhiều như ở thành phố. Không phải các em không muốn đọc, mà đơn giản là các em chưa có nhiều sách để đọc. Và có lẽ đó cũng là một trong những điều mà chúng tôi cảm nhận rõ nhất sau mỗi chặng đường của Sách đến mọi nhà.

 Đưa sách đi khắp nơi nghe rất đẹp về mặt văn hóa, nhưng xét về kinh doanh thì sao, thưa chú?

Thực ra, không chỉ riêng chuyến xe Sách đến mọi nhà, mà từ khi thành lập Đông A đến nay, rất nhiều quyết định trong công việc của tôi đều bắt đầu từ sự ngẫu hứng. Có lẽ bởi tôi xuất thân từ mỹ thuật nên trong cách làm việc và cả trong kinh doanh, yếu tố cảm xúc luôn chiếm một phần khá lớn.

Tôi ít khi tính toán mọi thứ từ trước, mà thường khi cảm thấy việc nên làm thì bắt đầu làm, rồi vừa làm vừa điều chỉnh. Với chuyến xe này cũng vậy. Hiện nay, doanh thu bán sách trên hành trình được dùng để trang trải các chi phí vận hành. Riêng khoản trả góp chiếc xe thì vẫn phải sử dụng tiền của công ty. Nếu chỉ nhìn vào những con số thu, chi, có lẽ sẽ có rất nhiều thứ phải tính toán.

Nhưng với tôi, giá trị của chuyến đi không chỉ nằm ở tiền. Điều tôi nhận được nhiều hơn là tình cảm của độc giả ở mỗi nơi mình đi qua. Rất nhiều người trước đây chưa biết Đông A, sau chuyến xe đã biết đến chúng tôi, tìm đọc sách của Đông A và hiểu hơn về những gì chúng tôi đang làm. Ở khía cạnh đó, tôi thấy những điều ấy còn đáng giá hơn doanh số thu được mỗi ngày. Bởi tiền có thể đong đếm ngay, còn tình cảm của độc giả và sự tin tưởng dành cho một thương hiệu sách là thứ phải tích lũy trong thời gian dài.

Nếu sau một năm, xe đã đi hàng chục nghìn km nhưng doanh thu không đáng kể, chú có tiếp tục dự án trong những năm tiếp theo không?

Ngay từ đầu, chúng tôi đã xác định Sách đến mọi nhà chỉ là hành trình kéo dài một năm. Vì vậy, bất kể doanh thu nhiều hay ít, đến ngày 15/7/2027, chuyến đi này cũng sẽ dừng lại. Có thể 5 năm, 10 năm nữa, chúng tôi lại thực hiện một hành trình khác. Nhưng khi ấy, con người đã khác, hoàn cảnh đã khác và câu chuyện để kể chắc chắn cũng sẽ khác. Bởi vậy, tôi nghĩ hành trình này chỉ có một lần. Những con đường chúng tôi đang đi, những độc giả chúng tôi đang gặp, những câu chuyện tình cờ xảy ra mỗi ngày, tất cả chỉ thuộc về đúng một năm. Và có lẽ chính vì biết nó sẽ kết thúc nên chúng tôi càng muốn tận hưởng trọn vẹn từng ngày mình đang đi.

Cá Chép đóng cửa, nhưng Đông A vẫn tiếp tục “bơi”

Khi bắt đầu Đông A, chú nhìn thấy cơ hội kinh doanh nào trong thị trường sách mà những người khác chưa nhìn thấy? Và sau hơn 20 năm, cơ hội đó còn tồn tại không?

Như tôi đã nói, tôi xuất thân từ mỹ thuật nên có lẽ phần lớn những việc mình làm đều bắt đầu khá ngẫu hứng. Trước khi thành lập Đông A, tôi là một người thiết kế bìa sách. Khi ấy, suy nghĩ của tôi rất đơn giản, mình mở một công ty sách để có thể tự làm một cuốn sách từ trong ra ngoài, từ bìa đến ruột, theo cách mình muốn. Chỉ đơn giản vậy thôi.

20 năm đã trôi qua, tôi vẫn đang được làm đúng công việc ấy. Và tôi nghĩ những năm sau nữa, mình vẫn sẽ tiếp tục làm như vậy. Còn phía trước có những cơ hội kinh doanh nào, thị trường sẽ ra sao, tôi thực sự không nghĩ nhiều. Tôi chỉ biết rằng mình vẫn yêu thích làm sách, và còn thích thì còn làm.

Vì sao sau gần 10 năm làm Đông A Books, chú lại nghĩ đến mô hình nhà sách Cá Chép?

Điều gì đến thì nó sẽ đến. Trước đây, tôi mong mình được làm những cuốn sách đẹp theo ý mình, từ bìa đến ruột. Khi đã làm được điều đó, tôi lại mong những cuốn sách ấy được bán trong một không gian mà mình yêu thích. Vậy là tôi làm nhà sách Cá Chép, theo tinh thần thiết kế đương đại mà tôi thích. Không có một chiến lược gì quá lớn lao phía sau cả.

Cá Chép từng tạo ra một trải nghiệm rất khác với mô hình nhà sách truyền thống, nhưng cuối cùng cũng đóng cửa. Nếu thẳng thắn nói về lý do mình thất bại ở mô hình này, theo chú, đâu sẽ là nguyên nhân chính?

Nguyên nhân chính có lẽ là thói quen mua sách của độc giả đã thay đổi rất nhiều, mọi người ngày càng chuyển dần sang mua trực tuyến. Tiện hơn. Vì vậy, doanh thu tại nhà sách không còn đủ để bù đắp các chi phí mặt bằng, nhân sự và vận hành. Đó là lý do chính khiến chúng tôi quyết định đóng cửa.

Ở thời điểm nhà sách Cá Chép cuối cùng, cũng là nhà sách có lịch sử hoạt động lâu nhất đóng cửa, cảm xúc của chú khi đó ra sao, là đau xót hay nhẹ nhõm?

Cảm xúc của tôi lúc ấy cũng hết sức bình thường. Tôi nghĩ nhà sách đến lúc phải đóng cửa thì đóng cửa. Tôi vẫn bình thản, vui vẻ đón những vị khách cuối cùng đến với Cá Chép. Ngay lúc đó, tôi đã nghĩ, mình sẽ dùng năng lượng để làm việc khác, phù hợp hơn với hoàn cảnh hiện tại.

Tôi không có cảm giác tiếc nuối. Bởi vì với tôi, nhà sách đã tồn tại từng ấy năm, được độc giả dành cho nhiều tình cảm đến như vậy thì bản thân nó đã là một thành công lớn. Thành công không nhất thiết phải được đo bằng việc nó tồn tại mãi mãi. Và nếu thời gian quay trở lại, kể cả biết trước cuối cùng Cá Chép sẽ đóng cửa, tôi vẫn mở nhà sách và đi lại hành trình ấy.

Sau khi Cá Chép đóng cửa, sách của Đông A đang được phân phối qua những kênh nào, thưa chú?

Thực ra, nhà sách Cá Chép chỉ là một trong những kênh phân phối sách của Đông A. Ngoài Cá Chép, chúng tôi vẫn bán sách trực tuyến và phân phối qua hệ thống nhà sách như Fahasa, Phương Nam cùng các đối tác khác. Độc giả cũng có thể đặt mua sách Đông A qua các kênh này. Vì vậy, việc Cá Chép đóng cửa không ảnh hưởng quá nhiều đến hoạt động kinh doanh và phát hành sách của Đông A. Đây chủ yếu là sự kết thúc của một không gian bán sách mà chúng tôi đã gắn bó và dành nhiều tình cảm trong suốt những năm qua.

Chú có nghĩ việc đóng cửa nhà sách Cá Chép khiến Đông A Books “lép vế” hơn một số nhà xuất bản khác không, khi những đơn vị này vẫn sở hữu hệ thống cửa hàng vật lý riêng của họ?

Tôi nghĩ việc đóng cửa nhà sách không có nghĩa là Đông A yếu đi. Mỗi thời điểm có cách làm, mỗi nơi có triết lý và cách đưa sách đến với độc giả khác nhau. Một cánh cửa đóng lại thì nhiều cánh cửa khác lại mở ra. Nhà sách Cá Chép ở TP HCM và Hà Nội đã đóng cửa, nhưng Cá Chép thì vẫn tiếp tục bơi.

Chỉ là thay vì chờ độc giả đến với mình, bây giờ chúng tôi mang sách đi đến với độc giả, đi khắp mọi miền đất nước. Đông A vẫn tiếp tục làm sách, phát hành sách và tôi tin rằng còn có thể làm mạnh hơn trước. Cá Chép đóng cửa, nhưng Cá Chép không dừng lại. Nó chỉ bắt đầu hành trình khác.

Phong cách kinh doanh không nghĩ quá xa về tương lai

Chú đã làm sách hơn 20 năm. Nếu so độc giả hôm nay với độc giả thời Đông A mới bắt đầu, thay đổi lớn nhất chú quan sát được là gì?

So với thời kỳ đầu, tôi thấy độc giả hôm nay ngày càng kỹ tính và đòi hỏi cao hơn. Điều đó cũng buộc chúng tôi phải thay đổi, phải làm kỹ lưỡng, cẩn trọng và chỉn chu hơn trong từng công việc. Theo tôi, đây là một thay đổi rất tích cực.

Theo chú Người Việt đang đọc ít đi, hay chỉ đang đọc theo một cách khác?

Tôi nghĩ người Việt vẫn đọc nhiều, chỉ là ngày nay có thêm nhiều cách để đọc như sách điện tử, sách nói hay các nền tảng trực tuyến. Điều khiến tôi bất ngờ trong chuyến đi này là có rất nhiều bạn trẻ vẫn yêu sách giấy, vẫn tìm đến, cầm sách lên xem và mua sách. Đi qua nhiều nơi, gặp nhiều độc giả trẻ, tôi càng thấy rằng sách giấy vẫn có một sức sống rất riêng.

Sự phát triển của TikTok, YouTube, podcast, sách nói, AI và nội dung ngắn đang cạnh tranh trực tiếp với thời gian đọc sách. Chú nghĩ ngành sách đang đối mặt với một cuộc cạnh tranh về giá sách, hay thực chất là cạnh tranh để giành từng phút chú ý của độc giả?

Tôi không quan tâm nhiều đến câu chuyện cạnh tranh. TikTok, YouTube, podcast, sách nói hay AI, mỗi thứ đều có cái hay riêng và đều là những cách để con người tiếp cận tri thức. Còn việc của tôi là làm sách. Tôi chỉ nghĩ làm thế nào để những cuốn sách mình làm ra ngày một tốt hơn, chỉn chu hơn. Tôi không nghĩ phải cạnh tranh với ai hay phải tìm cách gây sự chú ý. Cứ làm tốt công việc của mình mỗi ngày là được.

Chú có nghĩ rằng thế hệ làm sách hiện nay đang cố bảo vệ một mô hình đọc mà thị trường đã bắt đầu bỏ lại phía sau không?

Tôi không biết thế hệ làm sách hiện nay đang bảo vệ điều gì, hay có điều gì đang bị bỏ lại phía sau. Tôi cũng không muốn nói thay cho họ. Tôi chỉ có thể nói về mình. Tôi vẫn làm công việc của mình như bao năm nay, vẫn làm sách theo cách mình tin là tốt nhất. Và với tôi, mọi việc vẫn đang diễn ra hết sức bình thường và tốt đẹp.

Nếu thế hệ trẻ ngày càng ít đọc sách giấy, Đông A sẽ thay đổi đến đâu? Chú có sẵn sàng để Đông A trở thành một doanh nghiệp nội dung thay vì chỉ là một doanh nghiệp sách không?

Tôi nghĩ sách giấy sẽ rất khó bị từ bỏ, nên tôi cũng chưa chuẩn bị tâm thế để chuyển sang một hướng khác. Tôi sẽ cứ làm sách giấy cho đến khi nào mọi người không còn mua nữa. Tôi cũng không chuẩn bị trước cho việc phải chuyển Đông A thành một doanh nghiệp nội dung hay chạy theo một mô hình nào khác. Với tôi, mọi chuyện rất đơn giản: tôi làm sách, và vẫn muốn tiếp tục làm sách giấy.

Chú đã chuẩn bị gì cho Đông A của 5-10 năm tới?

Những công việc tôi làm hằng ngày, bản thân tôi đang tận hưởng niềm vui từ chính những công việc ấy. Còn 5 năm, 10 năm nữa sẽ thế nào thì tôi không nghĩ nhiều. Quan điểm của tôi khá đơn giản, làm ngày nào, biết ngày ấy. Ngay cả chuyến đi này cũng vậy, ý tưởng đến hoàn toàn ngẫu hứng, gần như chỉ trong một giây là tôi quyết định.

Tôi không biết ngày tiếp theo mình sẽ làm gì thì làm sao có thể chuẩn bị cho 5 hay 10 năm sau. Có người cần một kế hoạch rất dài để biết mình sẽ đi đâu. Còn tôi thường chỉ cần biết rằng việc mình đang làm hôm nay khiến mình vui và mình muốn làm nó. Ngày mai, nếu điều gì đó thú vị xuất hiện, có lẽ tôi lại tiếp tục đi theo nó. Tôi không chuẩn bị quá nhiều cho tương lai. Tôi thích dành năng lượng để sống và làm thật trọn vẹn những việc đang diễn ra hôm nay. Những công việc tôi làm hằng ngày, bản thân tôi đang tận hưởng niềm vui từ chính những công việc ấy.

Nếu một ngày Đông A không còn do chú điều hành, chú muốn người kế nhiệm giữ lại điều gì?

Tính tôi có phần “tham quyền cố vị”, nên tôi nghĩ mình còn làm nghề này rất lâu. Khi còn làm, tôi cứ làm theo cách mình tin và yêu thích, chứ chưa nghĩ đến chuyện phải bỏ cái gì hay chuyển sang làm cái gì khác.

Còn ngày nào đó tôi nghỉ, nếu có người kế nghiệp thì Đông A lúc ấy là câu chuyện của họ. Họ có thể tiếp tục những gì tôi đã làm, cũng có thể thay đổi hoàn toàn theo cách họ cho là đúng. Tôi sẽ tôn trọng điều đó. Bởi mỗi thế hệ có cách nghĩ, hoàn cảnh và con đường riêng. Tôi không nghĩ người đi sau phải tiếp tục làm mọi thứ giống mình.

Nhìn lại hơn 20 năm với Đông A và Cá Chép, chú có thấy mình đã ‘đại thắng’ không?

Nhìn lại hơn 20 năm làm sách, từ khi thành lập Đông A, rồi mở những nhà sách Cá Chép, tôi đã đi qua rất nhiều cung bậc cảm xúc. Nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ mình đã thành công hay thất bại. Với tôi, tất cả chỉ là những trải nghiệm trên hành trình mà mình may mắn được sống cùng sách. Có những lúc thuận lợi, có những lúc khó khăn, có những thứ được mở ra rồi cũng có những thứ phải khép lại.

Nhưng sau tất cả, điều còn lại nhiều nhất vẫn là niềm vui và những tình cảm mà tôi nhận được từ độc giả, từ bạn bè, từ những người cùng yêu sách. Hơn 20 năm qua, tôi vẫn luôn thấy mình là người nhận được nhiều hơn. Tôi làm sách, nhưng có lẽ sách đã cho tôi nhiều hơn rất nhiều những gì tôi làm cho sách.

Nếu bây giờ, một người trẻ tìm đến chú và nói: Cháu muốn khởi nghiệp làm sách giống như chú, chú sẽ nói gì với họ?

Tôi sẽ nói với các bạn trẻ rằng: hãy làm những gì mình thực sự yêu thích và đừng cố làm giống người khác. Bởi nếu chỉ đi theo con đường của người khác, rất khó để tạo ra điều gì đó của riêng mình. Còn khi mình làm điều mình yêu thích, làm bằng tất cả khả năng và sự say mê, thì dù kết quả cuối cùng thế nào, công việc ấy cũng sẽ mang lại cho mình một điều gì đó có giá trị. Không nhất thiết cứ phải thành công. Quan trọng là mình được sống và làm việc theo cách của mình.