Ngày 4/3 năm nay, giữa lúc chiến sự tay ba giữa Mỹ, Israel và Iran đang căng thẳng, QatarEnergy - tập đoàn nhà nước cung cấp khoảng 20% lượng LNG toàn cầu - đã buộc phải tuyên bố tình trạng bất khả kháng sau đợt tấn công bằng thiết bị bay không người lái vào khu phức hợp Ras Laffan.

Quyết định này lập tức cho cả thế giới thấy mức độ phụ thuộc năng lượng của Châu Âu khi lục địa già đang nhập khẩu khoảng 13% tổng lượng LNG từ Qatar.

Trên bảng điện tử, giá khí đốt tiêu chuẩn TTF của Châu Âu đã tăng vọt 60% chỉ trong vài ngày, tiến gần ngưỡng 60 euro/MWh và các hợp đồng giao tháng 4 ghi nhận mức tăng gần gấp đôi.

Tình thế càng thêm phần thử thách khi châu Âu vừa bước ra khỏi mùa đông với lượng khí đốt dự trữ sụt giảm xuống mốc 30% vào đầu tháng 3/2026 (so với 38% cùng kỳ năm ngoái).

Sau khi chiến tranh Nga – Ukraine nổ ra vào tháng 2/2022, châu Âu đã rời bỏ đường ống dẫn khí của Nga để tìm đến các chuyến tàu chở LNG đường biển, nhưng xem ra chiến lược xoay trục chỉ có ý nghĩa chuyển từ sự phụ thuộc này sang một điểm nghẽn rủi ro khác.

Các ngành công nghiệp oằn mình chịu trận

Trong khi Mỹ có các mỏ dầu quy mô lớn, Trung Quốc sở hữu kho dự trữ khổng lồ và nguồn cung đường ống từ Nga, thì Châu Âu phụ thuộc gần như hoàn toàn vào năng lượng nhập khẩu và đa số đi bằng đường biển.

Khí đốt đối với Châu Âu không chỉ là nhiên liệu để sưởi ấm, mà còn là "dòng máu" duy trì nhịp đập của toàn bộ hệ thống sản xuất.

Việc Eo biển Hormuz bị phong tỏa đang gây áp lực nặng nền lên các doanh nghiệp. Các ngành thâm dụng năng lượng như hóa chất, luyện thép, xi măng và sản xuất phân bón tại Đức, Pháp và Italy là những đối tượng chịu tác động đầu tiên.

Ngành hóa chất chịu tổn thất rõ rệt nhất do khí tự nhiên vừa cung cấp nhiệt lượng vừa là nguyên liệu đầu vào thiết yếu cho quy trình sản xuất. Khi giá khí đốt tăng khoảng 70 – 100%, chi phí sản xuất nhanh chóng vượt quá giá bán thành phẩm, xóa sổ hoàn toàn biên lợi nhuận của các nhà máy.

Tại Đức - đầu tàu kinh tế của khối, các nhà sản xuất thép và công nghiệp nặng đã phải thu hẹp quy mô hoặc đóng cửa lò luyện do không thể gánh vác chi phí điện và khí đốt gia tăng.

Tập đoàn hóa chất lớn nhất thế giới BASF đã phải cắt giảm khoảng 4.800 việc làm trong hai năm qua, đồng thời chuyển 10 tỷ USD đầu tư sang Trung Quốc – nơi có giá năng lượng thấp hơn. Chưa hết, tập đoàn sản xuất đồ gia dụng Miele chuyển dây chuyền sang Ba Lan và hãng xe hơi Volkswagen lần đầu tiên trong lịch sử 88 năm đang cân nhắc đóng cửa nhà máy trong nước.

Bloomberg cho biết, so với năm 2022, số lượng nhà máy đóng cửa tại Châu Âu hiện đã tăng gấp 6 lần và đầu tư vào ngành hóa chất sụt giảm hơn 80%. Số vụ phá sản trong ngành hóa chất Đức đã tăng gấp đôi so với trước xung đột Ukraine.

Các chuyên gia phân tích từ Implementa cảnh báo, nếu sự gián đoạn tại Eo biển Hormuz kéo dài, Châu Âu có nguy cơ đối mặt với khoản thiếu hụt lên tới 40 tỷ mét khối khí đốt. Đây là một kịch bản thiếu hụt có khả năng tái lập mặt bằng giá năng lượng đắt đỏ tương đương với cuộc khủng hoảng năm 2022.

Nguy cơ lạm phát đình trệ và thế kẹt của ECB

Tác động của cú sốc chi phí không dừng lại ở cửa các nhà máy mà lây lan vào bảng cân đối vĩ mô của toàn khu vực, đẩy Châu Âu đến bờ vực của lạm phát đình trệ (stagflation) - hiện tượng nền kinh tế đình đốn trong khi vật giá tiếp tục leo thang.

Tỷ lệ lạm phát tháng 2 của khu vực Eurozone là 1,9%. Theo các mô hình phân tích của Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) và ING, nếu giá dầu và khí đốt duy trì đà tăng, lạm phát tại Eurozone có nguy cơ bị đẩy tăng thêm từ 0,5 đến 1 điểm phần trăm.

Chi phí năng lượng cao làm xói mòn sức mua của người tiêu dùng, đồng thời kéo theo tăng trưởng GDP khu vực suy giảm khoảng 0,1 đến 0,2 điểm phần trăm, đưa nền kinh tế về sát ranh giới suy thoái.

Bối cảnh này đặt ECB vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan phức tạp. Nếu ECB quyết định cắt giảm lãi suất để cứu vãn tăng trưởng kinh tế, đồng Euro sẽ chịu áp lực mất giá mạnh so với đồng USD, vô tình làm cho việc nhập khẩu dầu mỏ và LNG (luôn được định giá bằng USD trên toàn cầu) trở nên đắt đỏ hơn, trực tiếp nhập khẩu thêm lạm phát vào nội địa.

Ngược lại, nếu ECB quyết định giữ nguyên mặt bằng lãi suất cao (2,0%) để chống lại làn sóng lạm phát do năng lượng, thị trường tín dụng sẽ tiếp tục bị bóp nghẹt, chi phí vay vốn sẽ gia tăng đối với các doanh nghiệp đã kiệt quệ vì giá nguyên liệu đầu vào.

Cả hai lựa chọn đều mang lại những tổn thất vĩ mô không thể tránh khỏi, khiến các nhà hoạch định chính sách tiền tệ gần như bất lực trước một cú sốc nguồn cung.

Hạn chế tài khóa và rủi ro phi công nghiệp hóa vĩnh viễn

Khi đối chiếu với cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022, sức chống chịu của Châu Âu trong năm 2026 đã suy yếu đáng kể ở khía cạnh dư địa tài khóa. 4 năm trước, các chính phủ Châu Âu đã tung ra hàng trăm tỷ Euro dưới dạng các gói trợ cấp ngân sách để bảo vệ hộ gia đình và doanh nghiệp khỏi tác động của việc tăng giá.

Tuy nhiên, đến năm 2026, dư địa ngân sách của khối đã hoàn toàn cạn kiệt dưới sức ép của nợ công tăng cao sau đại dịch và các cam kết gia tăng chi tiêu quốc phòng.

Không còn những khoản tiền khổng lồ để trợ cấp giá năng lượng, rủi ro lớn nhất mà Châu Âu phải đối mặt là sự tăng tốc của quá trình "phi công nghiệp hóa" (de-industrialization) vĩnh viễn.

Nhận thức được mối đe dọa này, Ủy ban Châu Âu đã đề xuất Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp (Industrial Accelerator Act - IAA) nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng chiến lược và thúc đẩy sản xuất nội địa.

Đạo luật này thiết lập các rào cản thông qua quy định mua sắm công, yêu cầu sử dụng các sản phẩm có hàm lượng carbon thấp và đạt tiêu chuẩn "Made in EU" đối với các mặt hàng thâm dụng năng lượng như thép, xi măng và nhôm.

Đồng thời, Đạo luật áp đặt các điều kiện nghiêm ngặt đối với vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào các lĩnh vực công nghệ xanh nhằm tránh thất thoát chuỗi giá trị.

Dù Đạo luật IAA là một nỗ lực lập pháp đáng ghi nhận nhằm tạo ra các "thị trường tiên phong" cho sản phẩm xanh nội địa, nhưng các chính sách bảo hộ hành chính khó có thể bù đắp được sự chênh lệch quá lớn về chi phí năng lượng cơ sở.

Sự thiếu hụt lợi thế cạnh tranh cốt lõi này sẽ tiếp tục thôi thúc các tập đoàn đa quốc gia và các doanh nghiệp công nghiệp nặng đẩy nhanh việc dịch chuyển dòng vốn đầu tư sang Mỹ - nơi sở hữu nguồn cung khí đá phiến dồi dào, giá rẻ và được bảo vệ khỏi các rủi ro vận tải biển. Sự di tản của các chuỗi sản xuất không chỉ làm mất đi hàng trăm nghìn việc làm chất lượng cao mà còn bào mòn năng lực đổi mới sáng tạo dài hạn của khối.

Cuộc khủng hoảng tại Trung Đông năm 2026 đã phơi bày một bài học kinh tế đau đớn đối với Châu Âu. Việc hoán đổi nguồn cung từ khí đốt đường ống sang mạng lưới LNG hàng hải chỉ là sự dịch chuyển hình thức phụ thuộc, chứ không giải quyết được nhược điểm căn bản về an ninh năng lượng.

Chừng nào lục địa già chưa thể tự chủ được chi phí năng lượng cơ sở ở mức cạnh tranh, nền tảng công nghiệp vẫn luôn chênh vênh trước các biến động địa chính trị toàn cầu. Mọi tham vọng dẫn dắt nền kinh tế xanh, xây dựng hệ sinh thái công nghệ cao và vươn tới sự độc lập chiến lược của Châu Âu, rốt cuộc, vẫn chỉ là một "lâu đài xây trên cát" – nguy nga lộng lẫy nhưng dễ dàng bị sóng gió từ Trung Đông cuốn trôi.

-----------

Trong khi Châu Âu đối diện với nguy cơ phi công nghiệp hóa vì thiếu năng lượng giá rẻ, thì ở bên kia bờ Đại Tây Dương, Mỹ cũng đang phải đau đầu vì giá dầu thế giới tăng cao mặc dù Mỹ là nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới.

Bóng ma lạm phát đeo bám dai dẳng, kết hợp với cú sốc lao động khi số lượng việc làm phi nông nghiệp (NFP) bất ngờ sụt giảm 92.000 trong tháng 2, đã đẩy Cục Dự trữ Liên bang (Fed) vào ngõ cụt tiền tệ.

Và khi cuộc bầu cử giữa kỳ đang đến gần, ảnh hưởng từ thị trường xăng dầu và một thị trường việc làm bắt đầu rạn nứt có thể tạo ra những hệ lụy chính trị và quân sự to lớn, định hình lại toàn bộ chiến lược đối ngoại của chính quyền Washington.