Thước đo co ngắn lại

Một người lấy thước để đo chiều cao ngôi nhà của mình thì thấy tuần trước cao 5 thước, tuần này cao 6 thước, đến tuần sau lại cao 7 thước. Chắc chắn ngôi nhà không “lớn lên”, chỉ có chiếc thước là co ngắn lại.

Trong nền kinh tế, những hàng hóa như vàng bạc, sắt thép, lúa gạo, tôm cá,… có giá trị thực, còn bản thân tiền tệ chỉ là thước đo giá trị của các sản phẩm đó. Thay vì nói rằng GDP năm nay bao gồm 3 triệu tấn gạo, 10 triệu tấn thép, 20 triệu cái áo,… thì con người quy đổi tất cả ra một thước đo chung là tiền để tiện thống kê và so sánh, ví dụ như “GDP năm nay là 500 tỷ USD, tăng 10% so với năm ngoái”.

Chỉ có làm ra nhiều sản phẩm, dịch vụ có giá trị mới giúp tạo nên sự thịnh vượng, còn việc in tiền thì không. Nếu in tiền làm cho quốc gia giàu mạnh, thì Trái đất này không có nước nào nghèo.

Vậy in tiền có tác động gì?

Tăng cung tiền khiến cho mặt bằng giá cả cao hơn so với khi cung tiền không đổi. Khi lượng tiền tăng quá nhanh, sức mua của đồng tiền giảm đi, và giá của những thứ được định giá bằng tiền tăng lên. Chất lượng sản phẩm không cải thiện, giống như ngôi nhà không cao lên, chỉ thước đo là co ngắn lại.

Cuối năm 2025 – đầu năm 2026, các chỉ số chứng khoán từ VN-Index, Dow Jones, S&P 500, Nikkei 225 liên tiếp lập đỉnh mới, vàng thế giới lần đầu vượt mốc 5.000 USD/ounce, bạc tăng từ 30 lên 80 USD/ounce trong tháng 12, rồi vọt lên trên 100 USD/ounce vào tháng 1.

Những con số này không hẳn cho thấy vàng hay bạc đột ngột trở nên quý hiếm hơn gấp nhiều lần, mà chỉ đang phản ánh sự mất giá nhanh chóng của các đồng tiền pháp định dùng để định giá tài sản thực.

Nhưng không chỉ có các tài sản đầu tư tăng giá, ngay cả mớ rau ngọn cỏ ngoài chợ, điện nước ở nhà, học phí ở trường,… đều tăng theo.

Nếu danh mục đầu tư có lãi 8% nhưng mặt bằng giá cả tăng 10%, thì có nghĩa là nhà đầu tư đã mất 2%. Do đó, việc đầu tư trước hết là để theo kịp với lạm phát và bảo toàn sức mua, sau đó mới nghĩ đến việc tích lũy tài sản và làm giàu.

Cỗ máy in tiền không mệt mỏi

Động lực chính thúc đẩy quá trình mất giá tiền tệ xuất phát từ tình hình tài khóa của nền kinh tế lớn nhất thế giới. Nợ công của Mỹ hiện đã tiến sát 39.000 tỷ USD, đưa tỷ lệ nợ công trên GDP vượt 128%.

Chính phủ Mỹ đang đối mặt với tình thế "thống trị tài khóa" (fiscal dominance), chức là chính sách tài khóa lấn át chính sách tiền tệ. Cục Dự trữ Liên bang (Fed) đang mất dần khả năng kiểm soát lạm phát thông qua lãi suất.

Nếu Fed duy trì lãi suất cao để kiềm chế giá cả, chi phí trả lãi vay của chính phủ sẽ tăng vọt, đe dọa khả năng thanh toán của Kho bạc.

Ngược lại, việc hạ lãi suất để giảm áp lực nợ công sẽ kích thích lạm phát quay trở lại. Trong bối cảnh đó, giải pháp khả dĩ nhất về mặt chính trị thường được lựa chọn là "lạm phát hóa nợ vay" – tức là in thêm tiền để trả nợ. Chính phủ vẫn trả nợ theo đúng các cam kết trên giấy, nhưng giá trị thực tế của khoản nợ đã giảm xuống.

Fed đề ra mục tiêu lạm phát dài hạn là 2% nhưng từ tháng 9/2025 đến nay, ngân hàng trung ương này đã ba lần hạ lãi suất dù lạm phát đang cao hơn nhiều so với mục tiêu. Thực tế này cho thấy Mỹ ưu tiên hỗ trợ khả năng trả nợ đúng hạn của chính phủ, bất chấp sự suy giảm sức mua của đồng tiền trong tay người dân và nhà đầu tư.

Mỹ không phải là trường hợp duy nhất. Khi đối mặt với khối nợ lớn tới mức không thể trả hết, Eurozone, Vương Quốc Anh, Nhật Bản, … đều có nợ công lớn hơn GDP và đều lựa chọn lạm phát thay vì vỡ nợ.

Vàng bạc lên ngôi

Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, tư duy của các ngân hàng trung ương (NHTW) đã thay đổi hoàn toàn. Từ chỗ coi vàng là một tài sản lỗi thời cần bán đi, họ bây giờ coi vàng là lá chắn bảo vệ sự tồn vong của dự trữ quốc gia. Nguyên nhân của sự thay đổi này chính là các gói nới lỏng định lượng (QE) – hay nói thẳng là in tiền vô tội vạ - của Mỹ và các nước phương Tây làm xói mòn sức mua của tiền pháp định.

Năm 2010 đánh dấu cột mốc lịch sử khi các NHTW chính thức trở thành người mua ròng sau nhiều năm liên tiếp bán vàng.

Trong hơn một thập kỷ từ 2010 đến 2021, các NHTW mua ròng trung bình 473 tấn vàng mỗi năm. Động lực chủ yếu đến từ các nền kinh tế mới nổi như Nga, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ muốn đa dạng hóa dự trữ ngoại hối.

Khi Mỹ phong tỏa 300 tỷ USD tài sản của Nga ở nước ngoài vào đầu năm 2022, Washington đã cho thế giới thấy rằng USD không phải nơi trú ẩn an toàn. Các tài sản bằng USD có thể bị chiếm đoạt bất cứ lúc nào nếu chủ nhân của tài sản đó bất đồng với Mỹ.

Liên tiếp trong ba năm 2022 – 2024, các NHTW mua trên 1.000 tấn vàng mỗi năm. Tổng lượng mua trong ba năm này đạt 3.220 tấn, cao gấp đôi so với lượng mua của giai đoạn 2014 - 2016. Tính đến cuối năm 2024, tổng lượng vàng dự trữ chính thức của các NHTW toàn cầu ước tính đạt khoảng 36.700 tấn, chiếm gần 1/5 tổng lượng vàng từng được khai thác trên mặt đất.

Động thái này tạo ra một lực cầu bền vững, thiết lập các mức sàn giá mới cho kim loại quý, tách biệt dần khỏi các quy luật tương quan truyền thống với lãi suất thực. Năm 2025, lần đầu tiên vàng vượt qua trái phiếu kho bạc Mỹ về tỷ trọng trong dự trữ ngoại hối của các NHTW trên thế giới.

Khi chính các NHTW – những người trực tiếp in tiền và tạo ra kỷ nguyên tiền rẻ - đổ xô đi mua vàng tích trữ, những người dân thường biết mình cần phải rót tiền vào đâu. Hình ảnh người dân xếp hàng dài trên phố để chờ mua vàng xuất hiện ở nhiều nước, tình trạng cháy hàng diễn ra tràn lan.

Đối với thị trường bạc, câu chuyện còn đi xa hơn vấn đề tiền tệ khi kim loại này đóng vai trò trọng yếu trong các ngành công nghiệp tương lai như năng lượng mặt trời, sản xuất đồ điện tử và trí tuệ nhân tạo (AI).

Nhu cầu công nghiệp đối với bạc đang tăng trưởng mạnh, trong khi nguồn cung khai thác đang chững lại do nhiều năm thiếu hụt đầu tư vào hạ tầng mỏ. Sản lượng khai thác đã thấp hơn tiêu thụ trong 5 năm liên tiếp từ 2021 đến 2025.

Sự mất cân đối cung cầu lý giải tại sao giá bạc tại Trung Quốc – nơi tập trung nhiều nhà máy sản xuất tấm pin mặt trời và xe điện – lại cao hơn đáng kể so với giá tại các sàn giao dịch phương Tây. Giá cả thực tế được quyết định bằng cung – cầu vật chất thực tế, giá hợp đồng phái sinh trên bảng điện chỉ là hư ảo.

Nhiều khi giá trên mạng giảm rất sâu, nhưng trong thế giới thực không có ai bán với giá trên mạng.

Bitcoin chuyển mình

Bitcoin đã chính thức gia nhập hàng ngũ các tài sản bảo vệ sức mua. Trong năm 2025, đồng tiền mã hóa này đã đạt mức cao nhất mọi thời đại trên 126.000 USD vào tháng 10. Sự ra đời của các quỹ ETF bitcoin đã mở đường cho dòng vốn từ các tổ chức tài chính lớn chảy vào thị trường này.

Quan điểm về bitcoin của công chúng đã thay đổi từ một tài sản đầu cơ sang một công cụ phòng vệ chống lại sự phá giá tiền tệ. CEO Larry Fink của tập đoàn BlackRock và Chủ tịch Fed Jerome Powell đã có những phát biểu thừa nhận vai trò của bitcoin như một giải pháp thay thế cho vàng trong kỷ nguyên số.

Chính phủ Mỹ từng coi đồng tiền mã hóa này là công cụ của tội phạm rửa tiền, khủng bố, trốn thuế, và thậm chí là đe dọa an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, vào tháng 3/2025, Tổng thống Donald Trump đã đề xuất thành lập kho dự trữ bitcoin chiến lược như đang làm với dầu mỏ.

Trước đó vào năm 2024, ông Trump đã nói rằng việc chính phủ bán hàng chục nghìn bitcoin dưới thời người tiền nhiệm Joe Biden là hành động ngu ngốc, đồng thời tuyên bố 200.000 bitcoin thu được từ các tổ chức tội phạm sẽ trở thành nền móng đầu tiên của kho dự trữ.

Danh mục phòng vệ cho nhà đầu tư

Fed đã hạ lãi suất ba lần khi lạm phát còn cao hơn mục tiêu, nhưng Tổng thống Trump vẫn chưa hài lòng, liên tục công kích Chủ tịch Powell và gây sức ép nởi lỏng hơn nữa. Sau khi ông Powell hết nhiệm kỳ chủ tịch vào tháng 5/2026, ứng viên do Tổng thống Trump đề cử phải là người ủng hộ giảm lãi suất và tăng cung tiền mạnh mẽ.

“Bất cứ ai không đồng ý với tôi sẽ không bao giờ được làm Chủ tịch Fed! Tôi muốn Chủ tịch Fed mới của mình phải hạ lãi suất nếu thị trường đang tốt...”, ông Trump đăng trên mạng xã hội vào ngày 23/12/2025.

Nhiều khi tiền mặt là vua (Cash is King), nhưng trong môi trường tiền đang rẻ và sẽ còn tiếp tục rẻ, tiền lại là rác (Cash is Trash).

Một danh mục phòng vệ hợp lý trong năm 2026 nên xem xét phân bổ tỷ trọng khoảng 50 – 60% vào các tài sản thực như vàng và bạc. Kim loại quý là nhóm tài sản có độ nhạy cao với sự mở rộng của cung tiền và đóng vai trò như lớp lá chắn trước rủi ro mất giá tiền tệ.

Đối với phần danh mục cổ phiếu, nhà đầu tư nên ưu tiên các doanh nghiệp có bảng cân đối kế toán vững chắc, biên lợi nhuận gộp cao và thị trường đầu ra ổn định. Các cổ phiếu khai thác khoáng sản, các lĩnh vực hưởng lợi từ chi tiêu công và cuộc cách mạng công nghệ như cơ sở hạ tầng AI, năng lượng và quốc phòng được đánh giá cao.

Nhà đầu tư cũng nên xem xét phân bổ một phần nhỏ danh mục (khoảng 5%) vào tiền mã hóa để tận dụng tính khan hiếm và đà tăng trưởng dài hạn của tài sản này, tuy nhiên việc tự lưu ký (self-custody) là rất cần thiết để tránh rủi ro bị tịch thu hoặc sàn giao dịch phá sản.

Cuối cùng, nhà đầu tư vẫn cần nắm giữ một lượng tiền mặt vừa đủ cho nhu cầu chi tiêu trong khoảng ba tháng để làm đệm dự phòng. Thị trường luôn tiềm ẩn rủi ro, không có gì luôn đi lên theo một đường thẳng, quỹ dự phòng sẽ giúp nhà đầu tư tránh phải bán tài sản chỉ vì cần tiền chi tiêu đúng lúc thị trường không thuận lợi.

Còn đó những rủi ro

Có nên chờ "giá đẹp"? Tư duy "chờ chỉnh để mua" (buy the dip) có thể giúp giảm giá vốn, nhưng cũng thể khiến nhà đầu tư lỡ chuyến tàu cuối cùng và chỉ biết đứng nhìn khi giá tài sản bay cao. Thay vì cố gắng chọn một điểm mua tối ưu, nhà đầu tư có thể chia nhỏ số tiền ra thành nhiều phần và mua vào các thời điểm khác nhau.

Thận trọng với bất động sản (BĐS): Mặc dù là một loại tài sản thực và giá đã tăng tốt trong những năm qua, BĐS có nhược điểm là kém thanh khoản và bị quản lý chặt chẽ. Trong thời kỳ khủng hoảng hay nhu cầu tài chính công căng thẳng, BĐS có khả năng bị đánh thuế cao để tăng nguồn thu cho ngân sách.

Tránh “tài sản giấy”: Thị trường chứng khoán các nước phát triển có các sản phẩm quỹ ETF vàng/bạc cho phép nhà đầu tư quy đổi chứng chỉ quỹ ra kim loại thật. Tuy nhiên khi khủng hoảng niềm tin xảy ra, dòng người ồ ạt đòi lấy kim loại quý, các quỹ này có thể thay đổi điều khoản và chấm dứt việc chuyển đổi.

Đối với hầu hết mọi người, cuộc chơi tài chính hiện tại không phải là việc làm sao để giàu lên nhanh chóng, mà là làm sao để không bị dần dần bào mòn mất sức mua khi các chính phủ liên tục phá giá đồng tiền để giảm gánh nặng vay nợ.

Khi "cây thước" tiền tệ bị co ngắn lại, những ai nắm giữ tài sản thực sẽ thấy tài sản của mình tăng giá. Mức tăng có thể không theo kịp với tốc độ tăng của cung tiền và giá cả, nhưng ít nhất cũng tốt hơn việc nắm giữ tiền mặt đang mất giá từng ngày.