Tập đoàn Hengli - đế chế đi lên từ xưởng dệt phá sản ba thập kỷ trước để trở thành gã khổng lồ trong danh sách Fortune Global 500 và là một trong những nhà lọc dầu tư nhân lớn nhất Trung Quốc - đang cuốn vào trung tâm của một cuộc chiến quyền lực địa chính trị.

Tháng trước, công ty con Hengli Petrochemical, đơn vị vận hành nhà máy lọc dầu công suất 400.000 thùng/ngày tại thành phố Đại Liên (đông bắc Trung Quốc), đã bị Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt với cáo buộc mua dầu từ Iran - một cáo buộc mà tập đoàn này đã kiên quyết phủ nhận.

Động thái đưa Hengli cùng khoảng 40 công ty vận tải và tàu biển vào danh sách đen diễn ra ngay trước thềm cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình. Đây được xem là quân bài của Washington nhằm gây sức ép buộc Bắc Kinh phải gây áp lực lên Tehran, yêu cầu Iran chấp nhận một thỏa thuận chấm dứt cuộc xung đột nổ ra sau khi Mỹ và Israel tấn công nước này vào tháng 2 vừa qua.

Hengli là nhà lọc dầu lớn nhất của Trung Quốc từng bị Mỹ trừng phạt từ trước đến nay.

Phản ứng chưa từng có từ Bắc Kinh

Bắc Kinh, vốn từ lâu luôn phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương, đã nhanh chóng đứng ra bảo vệ Hengli. Lần đầu tiên, chính phủ Trung Quốc kích hoạt một đạo luật năm 2021 nhằm ngăn cản các công ty trong nước tuân thủ các lệnh trừng phạt từ nước ngoài.

Trước đây, Washington thường chỉ nhắm mục tiêu vào các thực thể ngoài rìa, bao gồm các nhà lọc dầu độc lập quy mô nhỏ của Trung Quốc (thường được gọi là các nhà máy lọc dầu “ấm trà” - teapots), vốn là những bên mua dầu thô chính của Iran kể từ khi Mỹ tái áp đặt trừng phạt lên Tehran vào năm 2018.

Bà Erica Downs, nhà nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, nhận định: “Hengli không phải là một nhà máy lọc dầu kiểu ấm trà. Đây là một tổ hợp có quy mô và đẳng cấp thế giới, đại diện cho các cơ sở lọc hóa dầu tích hợp lớn mà Bắc Kinh đang ngày càng muốn củng cố năng lực lọc dầu quốc gia. Đó có thể là lý do tại sao Bắc Kinh cảm thấy buộc phải lần đầu tiên sử dụng luật chống trừng phạt để bảo vệ doanh nghiệp”.

Tác động tức thì và chiến lược thích ứng

Lệnh trừng phạt từ Mỹ đã ngay lập tức tạo ra những xáo trộn lớn. Đơn vị nước ngoài chính của Hengli - một nhánh thương mại tại Singapore với khoảng 100 nhân sự - chuẩn bị phải đóng cửa trong tháng này. Trong khi đó, Tập đoàn Hóa chất Vạn Hoa (Wanhua Chemical) của Trung Quốc đã đình chỉ thỏa thuận dài hạn mua benzen từ Hengli Petrochemical.

Giới buôn dầu cho biết, các lệnh trừng phạt cũng có nguy cơ làm đổ bể thỏa thuận sơ bộ được ký kết vào năm 2024 với gã khổng lồ năng lượng Saudi Aramco về việc mua lại 10% cổ phần tại Hengli Petrochemical. Phía Saudi Aramco hiện từ chối bình luận về sự việc.

Tuy nhiên, do hoạt động chủ yếu tập trung vào thị trường nội địa và nhận được sự hậu thuẫn vững chắc từ Bắc Kinh, Hengli vẫn có thể duy trì hoạt động phần lớn như bình thường. Tập đoàn cho biết họ vẫn tiếp tục mua dầu bằng đồng Nhân dân tệ - một cơ chế nằm hoàn toàn ngoài hệ thống thanh toán bằng đồng USD của Mỹ.

Thực tế này đã có tiền lệ: năm ngoái, đối thủ cạnh tranh là Shandong Yulong Petrochemical đã bị Anh và châu Âu trừng phạt vì giao dịch dầu với Nga, dẫn đến kết cục là doanh nghiệp này càng phụ thuộc hơn vào nguồn dầu thô từ Moscow. Giới buôn dầu nhận định Hengli có khả năng cũng sẽ bị buộc phải phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn dầu từ các quốc gia bị trừng phạt và đã bắt đầu chuyển hướng tiêu thụ các sản phẩm hóa dầu sang thị trường nội địa.

Khi được hỏi trên chuyến bay rời Bắc Kinh vào thứ Sáu tuần trước về việc liệu có cân nhắc dỡ bỏ trừng phạt đối với các công ty Trung Quốc mua dầu Iran hay không, Tổng thống Donald Trump cho biết ông sẽ xem xét. “Chúng tôi đã thảo luận về vấn đề đó và tôi sẽ đưa ra quyết định trong vài ngày tới”, ông Trump nói. Tuy nhiên, tính đến thứ Năm, tình hình vẫn chưa có gì thay đổi.

Con đường không hề bằng phẳng

Chín ngày trước khi lệnh trừng phạt được ban bố, bà Fan Hongwei, người chèo lái công ty con niêm yết tại Thượng Hải của Hengli, đã bày tỏ sự thận trọng trong một bức thư gửi cổ đông, ngay sau khi Hengli Petrochemical công bố lợi nhuận năm 2025 đạt 7,07 tỷ NDT (tương đương 1,04 tỷ USD) trên tổng doanh thu 201 tỷ NDT.

“Sự cạnh tranh giữa các cường quốc tiếp tục tiến hóa và đan xen, và những biến động địa chính trị chưa bao giờ dừng lại”, bà viết. “Chúng tôi ý thức sâu sắc rằng con đường phía trước có thể sẽ không hề bằng phẳng”.

Dẫu vậy, Hengli là một doanh nghiệp đã quá quen với việc vượt qua những thách thức rúng động. Ông Chen Jianhua (55 tuổi) - nhà sáng lập sinh ra tại Ngô Giang, vùng Tô Châu - nơi hầu hết các gia đình từng sống bằng nghề nuôi tằm. Ông đã bỏ học trước năm 14 tuổi và làm giàu từ những thương vụ buôn bán tơ lụa phế liệu đầu tiên.

Năm ngoái, ông kể lại trong một bài phát biểu tại Hội nghị Doanh nhân Trẻ Toàn quốc về việc ông đã mua lại một nhà máy dệt phá sản với chỉ 27 công nhân vào năm 1994, đúng thời điểm cuộc cải cách kinh tế của Trung Quốc đang cất cánh.

Để hưởng ứng nỗ lực của Trung Quốc nhằm phá vỡ sự kìm kẹp của nước ngoài đối với ngành sản xuất sợi tổng hợp, tập đoàn Hengli của ông Trần đã tiến quân lên thượng nguồn, cuối cùng thâm nhập vào lĩnh vực lọc dầu vốn do nhà nước độc quyền để trở thành một nhà sản xuất hóa dầu tích hợp toàn diện. Hengli đã trở thành hình mẫu cho một thế hệ nhà sản xuất hóa dầu tư nhân lớn mới, chuyên cung cấp nguyên liệu thô cho ngành sản xuất đang bùng nổ của Trung Quốc.

Thời cơ đã đến

Hiện tại, Hengli là nhà sản xuất axit terephthalic tinh khiết (PTA) - nguyên liệu dùng để sản xuất sợi tổng hợp - lớn nhất thế giới.

Vào năm 2022, đáp lại lời kêu gọi của Bắc Kinh về việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng để thúc đẩy nền kinh tế bị tổn hại do đại dịch, Hengli đã mua lại một nhà máy đóng tàu đang bỏ hoang.

“Ban đầu, tất cả các chủ tàu đều không tin tưởng chúng tôi và không chịu đặt hàng, vì vậy chúng tôi tự đặt hàng cho chính mình”, ông nói, kể về việc tự đóng hai tàu chở dầu thô siêu lớn trọng tải 300.000 tấn và một tàu chở hàng rời 82.000 tấn.

Năm ngoái, Hengli Heavy Industry đã giành được đơn đặt hàng cho 115 con tàu với tổng trị giá hơn 100 tỷ NDT, thu hút cả các chủ tàu từ Hy Lạp, Na Uy và Nhật Bản trở thành khách hàng.