Dẫn dắt cuộc trò chuyện là Thanh Vũ, người từng làm chuyên viên phân tích tài chính tại Bloomberg, đồng thời được biết đến với hành trình thể thao sức bền và danh hiệu vô địch thế giới ở nội dung Triathlon.

Host Thanh Vũ: Khi người ngoài nhìn vào nghề này, theo anh, điều họ thường hình dung sai nhất là gì?

Ông Trần Vinh Quang: Có lẽ ảo tưởng lớn nhất là nhiều người trẻ nghĩ rằng những người làm đầu tư chuyên nghiệp, có đủ lợi thế về thông tin và kiến thức, hay các chuyên gia, các nhà kinh tế có thể dự đoán trước được thị trường.

Anh thì nhìn khác một chút. Khi một chuyên gia được mời lên nói chuyện, người ta thường nhìn quá nhiều vào kinh nghiệm hay quá trình của người đó. Nhưng nếu bỏ bớt yếu tố đó đi, mọi người sẽ thấy một chuyên gia cũng rất đời thường, cũng gặp nhiều vấn đề mà một nhà đầu tư cá nhân bình thường gặp phải. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở cách họ giải quyết vấn đề mà thôi.

Thị trường là một thực thể luôn biến động và không có một quy luật nhất quán để mình nắm chắc. Vì vậy, người làm nghề này không đi tìm sự chắc chắn tuyệt đối, mà là quản trị xác suất và sự không chắc chắn. Điều mình cần làm là đưa ra một quyết định có xác suất thành công tốt hơn, và luôn chuẩn bị sẵn một kế hoạch nếu thị trường đi khác với điều mình nghĩ. 

Host Thanh Vũ: Có lẽ một trong những lý do khiến nhiều người bị thu hút bởi đầu tư là cảm giác tự do. Nhiều người nghĩ rằng nếu sống bằng đầu tư thì sẽ có thêm tự do về thời gian, không gian, thậm chí là tự do tài chính. Anh nhìn điều đó như thế nào?

Ông Trần Vinh Quang: Đúng là đầu tư là một nghề rất tự do. Tự do trước hết là về không gian. Mình có thể đặt lệnh ở công ty, ở nhà, ở quán cà phê, thậm chí ở một nơi nghỉ dưỡng. So với nhiều công việc khác, đó là một mức độ tự do rất lớn.

Nhưng tự do luôn đi kèm với một tác dụng phụ, đó là sự tùy tiện. Khi mình được tự do quá nhiều, mình rất dễ nghĩ rằng hôm nay vui thì mua, sợ thì bán, không ai kiểm soát mình cả. Và chính sự tùy tiện đó nhiều khi lại dẫn tới những kết quả không như mong muốn.

Ở nghề này, không có ai đứng phía sau để hỏi là trước khi bấm nút mua, mình đã nghiên cứu đủ kỹ chưa? Đằng sau quyết định đó là một phân tích rõ ràng hay chỉ là cảm giác sợ mình bỏ một cơ hội? Cuối cùng vẫn là mình phải tự đối diện với điều đó.

Host Thanh Vũ: Nhất là với những người mới bước vào thị trường, họ rất dễ bị cuốn vào những câu chuyện lợi nhuận cao. Nghe ai đó nói một mã nào đó hay, có thể lãi 20%, 30% hay thậm chí lớn hơn trong thời gian ngắn là lập tức bị hút vào. Theo anh, tâm lý đó nên được nhìn như thế nào?

Ông Trần Vinh Quang: Thật ra điều đó không chỉ là chuyện của người mới. Đó cũng từng là tôi 20 năm về trước. Những mong muốn lời 50%, 70%, hoặc cao hơn, tôi đều đã từng có. Và có những giai đoạn thị trường tăng mạnh, mình cũng từng kiếm được những mức lợi nhuận rất lớn, đến mức tưởng đó là năng lực của mình, trong khi thực ra phần nhiều là may mắn mà mình chưa hiểu hết.

Nếu nói cho dễ hình dung, tôi hay nghĩ hành trình đầu tư giống như một bộ phim dài.

Ở chu kỳ đầu tiên, phần lớn chúng ta chỉ giống như vai quần chúng. Nghĩa là mình đứng ngoài, nhìn thấy người khác kiếm tiền, nhìn thấy người khác mất tiền. Còn mình thì lời một ít, lỗ một ít, chưa thật sự hiểu mình đang ở đâu trong câu chuyện đó.

Đến chu kỳ tiếp theo, nhiều người bắt đầu bước sang một trạng thái khác. Với tôi lúc đó, có lẽ mình đang ở vai phản diện thật. Tức là bắt đầu kiếm được tiền, bắt đầu ảo tưởng, bắt đầu nghĩ mình hiểu thị trường hơn mức thực tế. Và rồi chính cái tôi đó kéo mình vào những quyết định sai.

Phải đi thêm một chu kỳ nữa, tôi mới bắt đầu hiểu rằng có lẽ mình không cần phải là vai chính. Cố gắng làm một vai phụ chính diện thôi cũng đã khó rồi. Ít nhất là mình hiểu rằng đầu tư không phải nơi để chứng minh mình đặc biệt đến đâu. Nó là nơi mình học cách tồn tại, học cách không bị cuốn đi quá nhanh bởi lòng tham, ảo tưởng và cái tôi của mình.

Host Thanh Vũ: Nghe anh nói, tôi thấy có khá nhiều điểm giống với thể thao sức bền. Lúc bắt đầu, mọi thứ thường rất hưng phấn. Khi mới chạy, mình thấy vui nên dễ đặt ra mục tiêu rất lớn, nhưng thực tế chỉ sau vài chặng đường dài, mình mới thấy hết độ khó và bắt đầu học được sự kiên nhẫn, sự vị tha với bản thân, và khả năng đi đường dài. Có lẽ trong đầu tư cũng vậy, phải đi qua đủ các chu kỳ thì mới hiểu được mình.

Ông Trần Vinh Quang: Đúng rồi. Và có lẽ điểm chung giữa đầu tư và thể thao là: cả hai đều cần sức bền.

Host Thanh Vũ: Nếu để mọi người hình dung ngắn gọn, một ngày của anh thường diễn ra như thế nào?

Ông Trần Vinh Quang: Thật ra, nếu nói đúng thì một ngày của người làm đầu tư chuyên nghiệp không bắt đầu lúc 9 giờ sáng, khi thị trường mở cửa. Với tôi, nó bắt đầu từ khoảng 10:30 tối hôm trước.

Buổi sáng tôi thường dậy sớm, có thể chạy bộ hoặc vận động tập thể dục một chút. Sau đó là khoảng 30 phút tĩnh lặng. Có thể cà phê một mình, hoặc đơn giản chỉ ngồi yên hít thở, nhìn ngắm đường phố.

Với tôi, nó giống như một khoảng đệm để khởi động cả cơ thể lẫn tâm trí. Sau đó mới đến việc vào văn phòng, đọc tin tức, đọc báo cáo, xem lại danh mục, nhìn thị trường.

Nếu mọi người có dịp xem buổi trò chuyện này, tôi muốn nhấn mạnh một điều, nếu bạn muốn đi theo con đường đầu tư chuyên nghiệp, hay bất kỳ con đường chuyên nghiệp nào thì ngủ sớm, dậy sớm và thể dục là một cam kết đầu tiên đối với sự chuyên nghiệp trong lĩnh vực mình chọn.

Host Thanh Vũ: Tôi thấy đây là một chia sẻ rất hay, bởi bên ngoài người ta chỉ nhìn thấy sự tự do. Nhưng qua cách anh nói, có thể thấy những người đi lâu với thị trường thường lại rất nề nếp với bản thân. Không hẳn vì ai quản họ, mà vì họ hiểu nếu mình không tự tạo điều kiện tốt nhất cho mình, mình khó có thể ra quyết định tốt.

Ông Trần Vinh Quang: Đúng vậy. Nhiều người hay hỏi vì sao các chuyên gia lại cắt lỗ ở một thời điểm nào đó, hoặc tại sao họ đưa ra quyết định hợp lý hơn nhà đầu tư cá nhân. Theo tôi, một phần là vì họ đặt mình vào trạng thái thể chất, tinh thần và tâm lý tốt hơn trước khi ra quyết định.

Có thể hình dung như một bộ xử lý. Cùng một lượng thông tin như nhau, nếu trạng thái của mình tốt hơn thì xác suất mình xử lý đúng cũng sẽ cao hơn. Nhưng tôi nhấn mạnh ở đây là xác suất, chứ không phải chắc chắn đúng.

Có những ngày tôi vẫn ngủ sớm, dậy sớm, thể dục và vẫn đưa ra quyết định sai, vì thị trường vốn dĩ là một trò chơi xác suất. Điều mình làm chỉ là cố nâng xác suất thành công lên.

Host Thanh Vũ: Nếu nhìn kỹ hơn, áp lực lớn nhất trong ngày của người làm nghề đầu tư đến từ đâu? Từ thị trường, từ trách nhiệm, hay từ chính các quyết định của mình?

Ông Trần Vinh Quang: Lúc mới vào nghề, tôi từng nghĩ áp lực đến từ bên ngoài: từ thị trường, từ sếp, từ khách hàng, từ kỳ vọng của người khác. Nhưng sau này, khi đi lâu hơn, tôi mới thấy phần lớn áp lực thật ra đến từ bên trong.

Đó là kỳ vọng của chính mình, ham muốn chiến thắng, nhu cầu phải chứng minh mình đúng, phải chứng minh mình giỏi. Có những áp lực nhìn bề ngoài tưởng là do thị trường gây ra, nhưng nếu nhìn sâu hơn thì gốc của nó lại nằm trong mình.

Tôi nghĩ đây là chỗ khó nhất của nghề đầu tư. Vì cuối cùng, mình là người bấm nút mua, bấm nút bán. Có thể mình đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho tin tức, cho người khác, nhưng sâu bên trong mình vẫn biết quyết định đó là của mình.

Host Thanh Vũ: Có ngày nào anh không muốn mở bảng giá, nhưng vẫn phải làm không?

Ông Trần Vinh Quang: Có chứ. Ngày xưa mới vào nghề thì có những lúc mình thật sự không dám nhìn bảng giá, vì sợ thấy nó lỗ.

Đó là một dạng trốn chạy khỏi thực tại. Còn bây giờ thì khác hơn. Nếu tôi đang làm việc khác và không ở trong trạng thái tốt nhất để ra quyết định, tôi có thể không mở bảng giá lên, vì có nhìn lúc đó cũng không giải quyết được gì.

Thị trường luôn có những giai đoạn rất hứng khởi, như khi dòng tiền mạnh, ai cũng vui, ai cũng có thể kiếm được tiền. Nhưng cũng có những giai đoạn rất trầm, rất chán, rất bào mòn. Những ngày đó, không ai muốn nhìn bảng điện cả. Nhưng đó là một phần của cuộc sống thị trường, và mình phải học cách đối diện với nó.

Host Thanh Vũ: Theo anh, nếu không kiểm soát tốt, nghề này sẽ bào mòn con người theo cách nào?

Ông Trần Vinh Quang: Điều tôi thấy thử thách nhất ở thị trường chứng khoán là nó liên tục đưa ra những bài kiểm tra cho nội tâm của mình. Ở đây, mình chỉ có một mình và phải chịu trách nhiệm toàn bộ cho các quyết định của mình. Có những lúc xác suất thắng nhìn rất cao, nhưng kết quả vẫn thất bại. Nếu mình không chấp nhận được điều đó, rất dễ sụp đổ.

Thị trường luôn phá hủy một nhà đầu tư từ bên trong trước, rồi sau đó mới là số dư tài khoản. Cái tôi, sự kỳ vọng, nỗi sợ, cảm giác hối tiếc, tự trách, những cảm xúc tiêu cực mà mình không xử lý được. Đến khi điều đó tích tụ đủ lâu, số dư tài khoản chỉ là phần phản ánh ra bên ngoài.

Những người đi lâu được với nghề này, theo tôi, đều phải có một cách riêng để vượt qua những cảm xúc tiêu cực đó.

Host Thanh Vũ: Điều gì trong công việc hàng ngày là nhàm chán nhưng vẫn bắt buộc phải làm?

Ông Trần Vinh Quang: Thật ra nhiều khi chính những việc rất nhỏ, trông có vẻ rất chán nhưng chính nhờ đó mới giữ được mình lâu hơn với nghề này.

Một người sếp cũ từng nói với tôi là đừng bao giờ nghĩ mình “bị bắt buộc” phải làm một chuyện gì. Ban đầu tôi không hiểu lắm. Nhưng sau này tôi dần thấy rằng nếu mình nghĩ một việc là “bắt buộc”, nghĩa là bên trong mình vẫn còn một sự mâu thuẫn nào đó với việc ấy.

Ví dụ như đánh răng. Chắc không mấy ai thấy đánh răng là một việc thú vị. Nhưng mình vẫn làm, vì mình muốn giữ răng miệng khỏe hơn. Nghĩa là mình muốn đi đến A, nên mình chọn làm B, vì biết B sẽ dẫn mình tới đó. Nếu mình cứ thấy việc đó quá chán, thì nhiều khi không phải vì B có vấn đề, mà vì trong lòng mình chưa thật sự muốn A như mình nghĩ.

Tôi nghĩ với nghề đầu tư cũng vậy. Những việc nhỏ như ngủ sớm hơn một chút, vận động đều hơn, ngồi yên một mình 30 phút trước khi vào ngày làm việc, hay ghi lại suy nghĩ của mình… nghe thì không liên quan trực tiếp tới lợi nhuận. Nhưng chính những thứ đó giúp mình giữ được trạng thái ổn hơn, và khi trạng thái ổn hơn thì mình mới dễ đưa ra quyết định tốt hơn.

Host Thanh Vũ: Theo anh, người mới thường đánh giá thấp yếu tố nào nhất khi nghĩ về nghề đầu tư?

Ông Trần Vinh Quang: Thường chúng ta chỉ nhìn thấy vẻ ngoài: sự quyết đoán, sự điềm tĩnh, khả năng kiên nhẫn của những nhà đầu tư đi lâu với thị trường. Nhưng bên dưới đó là một sức mạnh nội tâm được xây dựng từ rất nhiều năm tháng, từ những vết sẹo, từ hối tiếc, tự trách và những lần va đập.

Mọi người nhìn thấy một cái cây đại thụ, nhưng không cảm hết được bộ rễ bên dưới của nó lớn đến thế nào.

Host Thanh Vũ: Có thói quen nhỏ nào tạo ra khác biệt rất lớn giữa người đi lâu dài và người bỏ cuộc không?

Ông Trần Vinh Quang: Với tư cách một con người bình thường, tôi thấy mình có 5 khía cạnh cần quan tâm: thể chất, tài chính, tri thức, các mối quan hệ và trạng thái tinh thần.

Mỗi ngày, vấn đề có thể xuất hiện ở một hoặc vài khía cạnh trong số đó. Vì vậy, nếu mình có được những thói quen nhỏ có lợi cho cả 5 khía cạnh ấy cùng lúc, thì mình dễ đạt đến một trạng thái tốt hơn rất nhiều.

Có một câu tôi rất thích: không có hoàn cảnh tốt, chỉ có tâm thái tốt. Nhưng nếu phải nói một thói quen quan trọng nhất, thì đó là: hành động ngay lập tức từ bất kỳ xuất phát điểm nào và điều chỉnh dần. Nếu không, tất cả chỉ là ý tưởng đẹp trên giấy.

Host Thanh Vũ: Nếu một người trẻ hỏi anh rằng có nên bỏ việc để đầu tư toàn thời gian không, anh sẽ muốn họ nghĩ kỹ điều gì đầu tiên?

Ông Trần Vinh Quang: Tôi sẽ hỏi lại một câu: bạn đã sống sót qua ít nhất một chu kỳ thị trường gấu chưa? Nếu bạn mới chỉ kiếm được tiền trong thị trường tăng giá, thì có lẽ điều đó chưa đủ.

Trò chơi đầu tư là trò chơi của cả tấn công và phòng thủ.

Trước khi nghĩ đến chuyện bỏ việc để đầu tư toàn thời gian, bạn nên đảm bảo mình có một khoản tiền đủ chi trả cho cuộc sống ít nhất 2–3 năm mà không phải rút vào vốn. Bởi vì ai cũng có thể gặp giai đoạn 1–2 năm không kiếm được tiền khi thị trường bước vào một chu kỳ downtrend lớn.

Tôi cũng nghĩ là thay vì nói “bạn không phù hợp”, có lẽ nên nghĩ rằng “bạn chưa phù hợp”. Mỗi người đều có tiềm năng lớn hơn mình nghĩ nhưng câu hỏi là mình có thật sự dịch chuyển toàn bộ năng lượng của mình theo hướng đó không.

Muốn sống bằng đầu tư, theo tôi, có lẽ cần hướng mọi việc trong đời mình theo chiều có lợi cho sự nghiệp đầu tư. Từ thể chất, tài chính, tri thức, quan hệ cho đến tinh thần, việc gì có lợi thì làm, việc gì không có lợi thì hạn chế.

Nó cũng giống như việc giữ giới trong tu tập. Khi mình giữ được những điều nên làm, dần dần mình có trạng thái tốt hơn, rồi từ đó sinh ra quyết định tốt hơn.

Trước tiên, bạn hãy bắt đầu bằng những việc đơn giản nhất: đi ngủ sớm, thức dậy sớm, tập thể dục và dành ít nhất 30 phút một mình mỗi sáng để thư giãn và suy ngẫm.

Inside The Wealth là series do Vietnam Investment Forum (VIF) thực hiện, với sự đồng hành nội dung của Công ty Cổ phần Chứng khoán Thiên Việt (TVS).

Độc giả có thể theo dõi đầy đủ chương trình trên các nền tảng của VIF và cập nhật các nội dung chọn lọc trên VietnamBiz.vn.

Đón xem chương tiếp theo của Inside The Wealth để tiếp tục khám phá những câu chuyện thật, nhịp làm việc thật và áp lực thật phía sau hành trình đầu tư dài hạn.