Ngày 14/10 vừa qua, Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS) công bố chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 9/2026 tăng 0,6% so với tháng trước, mức cao nhất trong 5 tháng kể từ tháng 4/2026. Tính theo năm, lạm phát toàn phần tăng từ 3,4% trong tháng 8/2026 lên 3,7%. Riêng giá xăng bán lẻ tăng vọt 9,1% chỉ sau một tháng và tăng 34,2% sau một năm, chiếm hơn một nửa mức tăng CPI chung.

Đà tăng giá không dừng ở cây xăng mà lan sang các mặt hàng và dịch vụ thiết yếu khác. Khi trừ lương thực và năng lượng, CPI lõi tháng 9/2026 vẫn tăng 0,3% so với tháng trước và tăng 2,6% sau một năm, cao hơn mức dự báo 0,2%. Theo tính toán của Piedmont Crescent Capital, tốc độ tăng CPI lõi quy đổi theo năm trong ba tháng gần nhất đã vọt từ 1,97% lên 3,41%.

Mặt bằng giá đi lên đẩy Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) vào thế khó sau khi nâng lãi suất điều hành thêm 0,25 điểm phần trăm lên vùng 3,75% – 4,00% vào ngày 16/9/2026. Giữa lúc tiền lương thực tế đi lùi nhiều tháng liền, việc nâng lãi suất không thể tháo gỡ nút thắt nguồn cung dầu mỏ, mà chỉ làm chi phí trả nợ vay tiêu dùng của các hộ gia đình tăng thêm.

Doanh số bán lẻ tăng khi giá xăng vượt tiền lương

Cú sốc năng lượng bắt nguồn từ cuộc xung đột tại Trung Đông nổ ra cuối tháng 2/2026 làm gián đoạn 4,5 triệu thùng dầu thô mỗi ngày quanh eo biển Hormuz. Báo cáo ngày 6/10/2026 của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cho biết giá dầu Brent bình quân tháng 9/2026 đã tăng 23 USD lên 114 USD/thùng. Tại Mỹ, giá xăng bán lẻ bình quân leo lên 4,35 USD mỗi gallon (khoảng 3,78 lít).

Giá nhiên liệu cao nhanh chóng đẩy chi phí điện, sưởi ấm và đi lại tăng theo. Trong tháng 9/2026, giá dầu sưởi tại Mỹ tăng 15,3% so với tháng trước; sau một năm, dầu sưởi tăng 74%, giá điện tăng 4,4% và khí đốt đường ống tăng 5,0%. Nhóm dịch vụ lõi không tính năng lượng tăng 0,4% trong tháng 9/2026, do chi phí chỗ ở tăng 0,4%, viện phí tăng 0,7% và vé máy bay tăng 1,2%.

Cùng lúc, giá hàng hóa lõi tháng 9/2026 tăng 0,3%, gấp ba lần mức 0,1% của tháng 8/2026 vì thuế quan và giá linh kiện. Nghiên cứu ngày 6/10/2026 của Fed New York chỉ ra 90% mức thuế nhập khẩu giai đoạn 2025–2026 đã cộng thẳng vào giá hàng nhập, làm giá hàng tiêu dùng tăng khoảng 2% vào tháng 8/2026. Cơn sốt xây trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đẩy giá máy tính tăng 9,7%.

Giá cả leo thang tạo ra cảm giác giả tạo rằng sức mua vẫn mạnh khi nhìn vào thống kê bán lẻ. Ngày 15/10, Cục Điều tra Dân số Mỹ công bố doanh số bán lẻ tháng 9/2026 tăng 0,8% lên 745 tỷ USD, vượt xa dự báo 0,3%. Nhưng con số này tính theo giá danh nghĩa chưa trừ lạm phát; riêng tiền đổ xăng đã tăng 6,4% và chiếm 7/10 mức tăng bán lẻ toàn quốc.

Nếu bóc tách phần tiền đội lên vì giá xăng và ô tô, lượng hàng hóa thực tế người dân mua về đang giảm. Nhóm bán lẻ kiểm soát dùng để tính GDP chỉ tăng 0,1% danh nghĩa lên 412 tỷ USD trong tháng 9/2026. Sau khi trừ mức tăng giá 0,3% của hàng hóa lõi, sức mua thực tế ở nhóm này giảm 0,1%, còn lượng xe hơi bán ra giảm từ 16,8 triệu xuống 16,0 triệu chiếc.

Người dân phải bớt mua sắm vì tiền lương tăng chậm hơn giá cả. Báo cáo ngày 14/10 của BLS cho biết lương danh nghĩa bình quân theo giờ tháng 9/2026 chỉ nhích 0,1% lên 37,8 USD, khiến lương thực tế sau khi trừ lạm phát giảm 0,5% trong một tháng và giảm 0,7% sau một năm. Với nhóm công nhân và nhân viên làm công trực tiếp chiếm 4/5 số lao động tư nhân, lương thực tế mất 0,6%.

Theo RBC Economics, tốc độ tăng lương khu vực tư nhân đã thua lạm phát suốt 6 tháng từ tháng 4/2026, kéo thu nhập thực tế theo giờ giảm ba tháng liền trong quý 3/2026. Số liệu ngày 15/10 của Fed New York chỉ rõ lý do: dù doanh thu thực tế trên mỗi lao động giai đoạn 2019–2025 tăng 2,2% mỗi năm, phần lợi ích này chảy vào biên lợi nhuận gộp doanh nghiệp, tăng từ 34% lên 37%.

Nặng nợ thẻ tín dụng khi Fed tăng lãi suất

Khi lương thực tế giảm còn nền kinh tế tháng 9/2026 chỉ có thêm 29.000 việc làm mới, người dân phải rút tiết kiệm và vay nợ để bù chi phí. Ngày 16/9, Ủy ban Thị trường Mở Liên bang (FOMC) bỏ phiếu 12–0 nâng lãi suất thêm 0,25 điểm phần trăm lên 3,75%–4,00%, đồng thời 16/18 quan chức dự kiến tăng tiếp trước cuối năm. Quyết định này đánh thẳng vào các hộ đang chi tiêu bằng tiền đi vay.

Tại họp báo ngày 16/9, Chủ tịch Fed Kevin Warsh thừa nhận lạm phát và lãi suất tác động rất chênh lệch lên các nhóm dân cư. Ông nói rõ gần 50% người Mỹ không có cổ phiếu, nhà đất hay quỹ hưu trí 401(k), mà chỉ sống nhờ tiền lương nhận hai tuần một lần. Khảo sát ngày 9/10 của Fed cho thấy tài sản ròng trung vị của 25% hộ nghèo nhất sụt từ 3.800 USD xuống 1.700 USD.

Trái với nhóm 10% hộ giàu nhất có tài sản ròng trung vị tăng từ 4,15 triệu USD lên 4,94 triệu USD nhờ giá cổ phiếu và nhà đất, người lao động đang cạn dần tiền mặt. Số dư trung vị trong tài khoản thanh toán của các hộ gia đình giảm 6% xuống 8.200 USD. Báo cáo ngày 30/9 của Cục Phân tích Kinh tế Mỹ (BEA) ghi nhận tỷ lệ tiết kiệm tháng 8/2026 lùi về 4,1%.

Tiền để dành vơi cạn buộc các hộ thu nhập trung bình và thấp phải quẹt thẻ tín dụng để xoay xở. Theo Fed New York, tổng nợ hộ gia đình Mỹ quý 2/2026 chạm 18,77 nghìn tỷ USD, riêng nợ thẻ tín dụng tăng 21 tỷ USD lên 1,26 nghìn tỷ USD với tỷ lệ quá hạn trên 90 ngày đạt 6,97%. Khảo sát của Fed chỉ ra nhóm hộ túng thiếu có nợ thẻ tăng 37% lên 9.265 USD.

Nhiều người còn dùng dịch vụ mua trước trả sau (BNPL) để chia nhỏ tiền mua đồ ăn. Báo cáo tháng 5/2026 của Fed cho biết 16% người trưởng thành Mỹ đang dùng dịch vụ này, và 1/5 trong số đó vay tiền mua thực phẩm, tạp hóa. Đáng chú ý, 45% nhóm mua trả góp đồ ăn nói đây là cách duy nhất để đủ tiền mua thức ăn, và 40% người dùng thu nhập dưới 25.000 USD/năm từng trả chậm.

Giữa lúc nợ tiêu dùng chất chồng, việc Fed nâng lãi suất lập tức đẩy chi phí vay thẻ tín dụng vọt lên. Nghiên cứu của Fed Boston trên 4/5 số tài khoản thẻ toàn quốc chỉ ra lãi thẻ tín dụng bằng lãi suất cơ bản cộng biên độ của ngân hàng, tức là tự động tăng sau khi Fed nâng lãi suất. Người có điểm tín dụng thấp chịu biên độ cộng thêm 20%/năm, đẩy lãi thẻ gần 30%/năm.

Vị thế xuất khẩu dầu khiến Fed mạnh tay nâng lãi suất

Sau cuộc họp ngày 16/9, khi phóng viên đài CBS hỏi làm sao mức tăng lãi suất 25 điểm cơ bản giải quyết được cú sốc nguồn cung khi không thể mở lại eo biển Hormuz, Chủ tịch Fed Kevin Warsh thừa nhận Fed không thể kiểm soát giá riêng lẻ của dầu mỏ hay thực phẩm. Việc nâng lãi suất chỉ giúp kìm tổng cầu để ngăn đà tăng giá năng lượng lan rộng sang các ngành khác.

Ngày 13/10, Kinh tế trưởng Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Silvana Tenreyro nhận định kinh tế thế giới, đặc biệt là kinh tế Mỹ, đang chịu hai cú sốc ngược chiều nhưng cùng đẩy giá lên. Một bên là làn sóng đầu tư hạ tầng AI thúc đẩy chi tiêu công nghệ; bên kia là chiến sự Trung Đông làm hụt nguồn cung dầu. Khi ngân hàng trung ương nâng lãi suất ghìm giá, chính sách này càng làm giảm thu nhập.

Vì sao trong các cơn sốt giá dầu thập niên 1970 hay đầu những năm 2000, kinh tế Mỹ suy thoái buộc Fed hạ lãi suất, còn năm 2026 Fed lại tăng lãi suất? Nghiên cứu ngày 23/9/2026 của Viện Brookings giải thích từ năm 1973 đến đầu thế kỷ 21, Mỹ là nước nhập khẩu ròng dầu mỏ. Mỗi khi giá dầu tăng, tiền của người dân Mỹ chảy ra nước ngoài để mua năng lượng, làm sức mua trong nước sụt giảm.

Tuy nhiên, kỹ thuật khai thác dầu đá phiến đã nâng sản lượng dầu thô của Mỹ từ 5 triệu thùng/ngày cuối thập niên 2000 lên 13,9 triệu thùng/ngày năm 2026, biến Mỹ thành nước xuất khẩu ròng năng lượng từ năm 2019. Biên bản họp FOMC công bố ngày 7/10 ghi nhận xuất khẩu năng lượng của Mỹ lập kỷ lục trong quý 2/2026. Vị thế xuất khẩu dầu đã xoay chuyển hoàn toàn phản ứng vĩ mô của Mỹ.

Khi giá dầu Brent tăng từ 72 USD/thùng lên 114 USD/thùng vào tháng 9/2026, doanh thu lớn đổ về các công ty dầu khí và ngành phụ trợ nội địa đã bù lại phần chi tiêu giảm sút của hộ gia đình, giúp Fed nâng dự báo tăng trưởng GDP năm 2026 lên 2,3%. Con số GDP vững vàng lại tháo bỏ lực cản từng ngăn Fed tăng lãi suất trong các cú sốc dầu mỏ trước kia.

Nhóm tác giả Viện Brookings chỉ ra vì giá dầu cao thúc đẩy đầu tư khai khoáng và giữ tổng cầu ròng không giảm, Fed không còn lo suy thoái tức thời nên mạnh tay nâng lãi suất. Khảo sát đầu tháng 10 của Fed New York cho thấy người dân dự báo lạm phát một năm tới ở mức 3,9% nhưng kỳ vọng tăng lương chỉ đạt 2,6%, khiến người lao động kẹp giữa giá xăng đắt và lãi cao.