Lợi thế đặc biệt của Iran

Eo biển Hormuz đã bị đóng cửa trong gần 4 tuần, đẩy thị trường dầu mỏ toàn cầu vào tình trạng hỗn loạn và hiện vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc.

Những lời đe dọa và các cuộc tấn công của Iran nhắm vào tàu bè trong vùng Vịnh đã đẩy rủi ro vận tải lên mức cao tới mức gần như mọi hoạt động giao thương qua tuyến đường thủy hẹp này đều đình trệ. Đây vốn là huyết mạch vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ, khí đốt tự nhiên và phân bón của thế giới.

Trong khi cuộc khủng hoảng năng lượng ngày càng trầm trọng, Tổng thống Mỹ Donald Trump một mặt thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao để chấm dứt phong tỏa, mặt khác triển khai thêm hàng nghìn binh sĩ đến Trung Đông và xem xét phương án dùng tàu chiến hộ tống các tàu dầu. 

Tuy nhiên, Iran vẫn đang nắm giữ lợi thế theo nhiều cách: một phần nhờ vào các phương thức tác chiến phi đối xứng như máy bay không người lái (drone) giá rẻ và thủy lôi, phần khác nhờ vào lợi thế địa lý đặc thù. Hai yếu tố này kết hợp lại khiến Mỹ và các bên liên quan rất khó bảo vệ tàu bè hoặc kiểm soát eo biển bằng biện pháp quân sự.

Việc duy trì quyền kiểm soát này mang lại nguồn lợi khổng lồ cho Tehran. Các quan chức Iran tuyên bố sẽ tiếp tục thu phí thông hành an toàn đối với một số tàu dầu. Theo báo cáo từ Lloyd’s List Intelligence vào ngày 23/3, ít nhất hai con tàu đã phải trả những khoản tiền lớn để được đi qua.

Tại sao địa lý lại ủng hộ Iran?

Tại điểm hẹp nhất, Eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 24 dặm (khoảng 38 km). Hầu hết tàu bè phải di chuyển qua hai làn hàng hải chính với diện tích còn hạn hẹp hơn.

Nick Childs, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), nhận định: “Nó được gọi là 'điểm yết hầu' là có lý do. Thế giới có nhiều điểm yết hầu, nhưng đây là nơi thách thức độc nhất vô nhị vì không có tuyến đường thay thế”.

“Ở đại dương, bạn luôn có lựa chọn chuyển hướng; nhưng tại một eo biển hẹp, lựa chọn đó là không thể”, Kevin Rowlands từ viện nghiên cứu RUSI cho biết. “Điều này có nghĩa là Iran không cần phải đi tìm mục tiêu. Họ chỉ việc ngồi chờ”. 

Điều này vô hình trung tạo ra một vùng tử địa (kill zone), nơi thời gian cảnh báo trước một cuộc tấn công chỉ tính bằng giây.

Ngoài ra, Iran sở hữu đường bờ biển dài gần 1.000 dặm, nơi họ có thể triển khai các bệ phóng tên lửa di động cực kỳ khó bị tiêu diệt. Địa hình phía Bắc của Iran không phải đồng bằng mà là đồi núi, thung lũng và hải đảo, giúp họ dễ dàng che giấu các hệ thống vũ khí và gây khó khăn cho việc phát hiện sớm các mối đe dọa.

Những mối đe dọa 

Dù năng lực quân sự chính quy của Iran đã bị suy giảm đáng kể từ khi chiến tranh nổ ra, nhưng rủi ro không bao giờ bằng không. Theo các chuyên gia, các chiến dịch hộ tống hiện nay đòi hỏi một hệ thống phòng thủ đa tầng: từ giám sát vệ tinh, máy bay tuần tra đến drone, thay vì chỉ là các đoàn tàu chiến hộ tống truyền thống.

Mối đe dọa lớn nhất không đến từ các tàu chiến lớn mà từ kho vũ khí phi truyền thống: drone cảm tử, xuồng cao tốc tấn công nhanh và tàu không người lái chứa đầy thuốc nổ. 

“Nếu Iran quyết định rải thủy lôi, họ có thể thả chúng từ những chiếc thuyền buồm trông hết sức bình thường”, Childs nói với CNN. Ngoài ra, các loại tàu ngầm mini hoạt động ở vùng nước nông cũng là một bài toán hóc búa cho Hải quân Mỹ.

Tính đến nay, Iran đã tấn công ít nhất 19 con tàu gần Eo biển Hormuz và vịnh Oman. Các chuyên gia lưu ý rằng Iran không cần phải tiêu diệt toàn bộ tàu bè để đạt được mục đích gây rối loạn thương mại năng lượng toàn cầu; chỉ cần duy trì mức độ đe dọa đủ cao để các hãng vận tải không dám mạo hiểm quay lại.

Dù vậy, một số tàu có liên hệ với Iran, Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan vẫn được đi qua. Iran tuyên bố các tàu không thù địch có thể quá cảnh nếu phối hợp với chính quyền nước này. Báo cáo từ Lloyd’s List cho biết ít nhất 16 con tàu đã lọt qua, bao gồm một tàu được cho là đã trả phí 2 triệu USD và một số tàu dầu “thây ma” sử dụng danh tính giả.

Ngay cả khi mọi hoạt động vận tải được khôi phục, sẽ mất rất nhiều thời gian để giải quyết tình trạng ùn ứ: Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), hiện có gần 2.000 con tàu đang bị mắc kẹt bên trong Vịnh Ba Tư.