Theo Nikkei Asia, Đông Nam Á đang chuẩn bị đối mặt với tình trạng thiếu phân bón khi giá tăng vọt trước xung đột tại Iran và phần lớn khu vực phụ thuộc vào nhập khẩu qua eo biển Hormuz.

Các chuyên gia và giám đốc điều hành trong ngành nhận định mức độ nghiêm trọng của tình hình hiện tại thậm chí vượt xa giai đoạn sau xung đột giữa Nga và Ukraine vào năm 2022. Tuy nhiên, tác động sẽ không đồng đều giữa các quốc gia. Những nước có năng lực sản xuất nội địa như Indonesia và Malaysia được đánh giá ít bị ảnh hưởng hơn, trong khi các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu như Thái Lan sẽ chịu sức ép lớn hơn.

"Ngay cả sự gián đoạn nguồn cung từ Nga và Belarus năm 2022 khi xung đột leo thang cũng không thể so sánh với tình hình hiện tại," bà Laura Cross, Giám đốc tình báo thị trường tại Hiệp hội Phân bón Quốc tế (IFA) chia sẻ.

Vào đầu tháng 3, hơn 20 tàu chở gần 1 triệu tấn phân bón đã bị mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư do Iran đóng cửa eo biển Hormuz.

“Giá cả đã bị ảnh hưởng, nhưng tình trạng thiếu hụt hoàn toàn có thể chưa xảy ra,” bà Cross cho biết. “Đó sẽ là rủi ro lớn nếu tình hình tiếp diễn.”

Trọng tâm của cuộc khủng hoảng là urê, loại phân bón cung cấp nitơ và là một trong ba nguyên tố thiết yếu cùng với phốt pho và kali. Giá đã tăng 83% kể từ đầu năm và 50% kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Iran bắt đầu xảy ra ngày 28 tháng 2, lên mức 717,74 USD/tấn, theo báo cáo của Fertilizerworks.com.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), vùng Vịnh Ba Tư chiếm khoảng 30%-35% lượng xuất khẩu urê toàn cầu.

Eo biển Hormuz cũng là nhà cung cấp khí đốt tự nhiên quan trọng chiếm từ 60% đến 90% giá thành của urê. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, khoảng 20% ​​lượng khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz trong giai đoạn 2020 – 2024.

Giá urê tăng vọt càng trầm trọng hơn khi Trung Quốc siết chặt các hạn chế xuất khẩu phân bón. Láng giềng Việt Nam hiện là một nhà sản xuất lớn và giữ vai trò quan trọng với nguồn cung thế giới.

“Nitơ luôn là ưu tiên hàng đầu của nông dân. Trong tình huống khẩn cấp, họ có thể cắt giảm phốt pho hoặc kali trong một vụ, nhưng không thể làm điều đó với nitơ,” bà Cross nhấn mạnh. Theo IFA, các loại cây lương thực chủ lực như gạo, ngô và lúa mì đặc biệt phụ thuộc vào nguồn dinh dưỡng này.

Tại Đông Nam Á, Thái Lan được xem là quốc gia dễ tổn thương nhất. Theo Krungthai Compass, năm 2025 nước này nhập khẩu 1,8 triệu tấn nguyên liệu chứa nitơ từ Trung Đông, chiếm 55% tổng lượng nhập khẩu. Chính phủ Thái Lan cho biết lượng dự trữ hiện đủ dùng đến tháng 8/2026, song nguy cơ thiếu hụt sẽ xuất hiện nếu nhập khẩu không sớm phục hồi.

Một số quốc gia có thể được hỗ trợ bởi nguồn cung nội địa. Báo cáo của BMI cho rằng Indonesia, Malaysia và Việt Nam nằm trong nhóm ít chịu tác động hơn nhờ năng lực sản xuất phân bón nitơ tương đối mạnh.

Về lý thuyết, Indonesia có đủ urê cho nhu cầu trong nước khi quốc gia này có nguồn cung cấp khí đốt tự nhiên dồi dào và công ty nhà nước Pupuk Indonesia là nhà sản xuất urê lớn nhất khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, Giám đốc điều hành Yahya Taufik cho biết rằng Saraswanti Anugerah Makmur, một công ty của Indonesia chuyên pha trộn urê với các nguyên tố khác, chỉ còn đủ lượng urê dự trữ cho khoảng 45 ngày nữa.

Hơn nữa, giá cả được thiết lập trên phạm vi quốc tế. Tại Đài Loan (Trung Quốc), truyền thông gần đây dẫn lời Bộ trưởng Nông nghiệp cho biết hòn đảo này có đủ nguyên liệu phân bón để dùng trong vòng 6 – 8 tháng.

Ngay cả những doanh nghiệp có nguồn cung ổn định như Brunei Fertilizer Industries (BFI) cũng đang gặp rủi ro. "Brunei tự sản xuất khí đốt và sử dụng nó cho hoạt động sản xuất tại BFI, vì vậy chúng tôi hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi nguồn cung khí đốt", Giám đốc điều hành Harri Kiiski chia sẻ. Tuy nhiên nhiên, nếu giá khí đốt tự nhiên vẫn ở mức cao trong vài tháng tới, điều đó sẽ bắt đầu ảnh hưởng đến bảng cân đối tài chính của công ty.

Mức độ ảnh hưởng cũng khác nhau tùy theo từng lĩnh vực. Ông Taufik cho rằng các đồn điền dầu cọ sẽ hoạt động tốt hơn nhờ giá dầu cọ cao. Đối với các loại cây trồng như cao su, cà phê, đường và ca cao, ông dự đoán tác động sẽ nặng nề hơn.

Cuộc khủng hoảng nguồn cung có thể còn trầm trọng hơn nữa. Bà Cross cảnh báo các nhà máy tại Vịnh Ba Tư vẫn đang vận hành nhưng không thể xuất khẩu, khiến tồn kho tăng nhanh và có nguy cơ đạt giới hạn. Khi đó, các nhà máy buộc phải dừng hoạt động, kéo theo gián đoạn kéo dài ngay cả khi eo biển Hormuz được mở lại, do cần thời gian để khởi động lại sản xuất.

Giá urê cũng có thể tăng cao hơn nữa, sau khi từng đạt mức trên 1.000 USD/tấn sau xung đột giữa Nga và Ukraine vào năm 2022.

Theo ông Kiiski, thị trường có thể tự điều chỉnh khi giá vượt ngưỡng chịu đựng. “Mốc 1.000 USD/tấn là rào cản tâm lý lớn. Ngay cả mức 400 USD trước khủng hoảng cũng đã là thách thức với nông dân,” ông nói.

Dù vậy, kịch bản giá giảm cũng tiềm ẩn rủi ro. “Khi giá bắt đầu đi xuống, người mua sẽ trì hoãn quyết định, khiến hàng tồn kho tăng lên,” ông Kiiski nhận định. Điều này có thể gây hậu quả nghiêm trọng hơn, bởi việc bón phân không đúng thời điểm hoặc bị gián đoạn sẽ trực tiếp làm giảm năng suất cây trồng.