Trong những tuần gần đây, gánh nặng nợ nần của nhiều nước, từ Mỹ cho đến Nhật Bản, đang khiến gới đầu tư giật mình. Tuy nhiên, điều ít được chú ý hơn là ít có quốc gia nào chứng kiến nợ nần tăng mạnh như Trung Quốc.

Năm ngoái, dư nợ tín dụng đối với khu vực phi tài chính tại Trung Quốc - thước đo toàn diện bao gồm các khoản vay của doanh nghiệp, chính phủ và hộ gia đình - đã vượt 300% GDP, cao hơn 60 điểm % so với mức cuối năm 2019 và vượt xa Mỹ.

Xét về quy mô, khối nợ này đã tăng hơn 43.000 tỷ USD kể từ cuối năm 2012 - khi ông Tập Cận Bình lên nắm quyền, theo Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS).

Một phần đáng kể nguồn vốn khổng lồ đó đã được rót vào các nhà máy và khu chung cư không đáp ứng đủ nhu cầu thị trường. Hệ quả là tình trạng dư thừa công suất ngày càng nghiêm trọng, châm ngòi cho các cuộc chiến giá cả, bào mòn lợi nhuận doanh nghiệp và gây sức ép lên tiền lương người lao động.

Chưa có khủng hoảng trước mắt, nhưng rủi ro ngày càng lớn

Tin tốt là nhiều nhà kinh tế cho rằng Trung Quốc chưa đối mặt với một cuộc khủng hoảng tài chính cận kề, một phần bởi làn sóng vay nợ được tài trợ bởi nguồn tiền tiết kiệm trong nước, thay vì phụ thuộc vào các nhà đầu tư nước ngoài có thể nhanh chóng rút vốn khi tâm lý đảo chiều.

Tin xấu là núi nợ của Trung Quốc đang trở thành rắc rối của cả thế giới.

Để tạo nguồn thu trả nợ, doanh nghiệp Trung Quốc đang ồ ạt sản xuất ô tô, tấm pin năng lượng mặt trời và thiết bị điện tử với số lượng vượt xa nhu cầu của người tiêu dùng trong nước. Lượng hàng hóa dư thừa được đẩy mạnh ra thị trường quốc tế, khiến thặng dư thương mại hàng năm của Trung Quốc với phần còn lại của thế giới lên tới hàng nghìn tỷ USD.

Bất chấp căng thẳng thương mại với nhiều quốc gia - bao gồm cả sự phẫn nộ của châu Âu trước làn sóng xe điện và các mặt hàng xuất khẩu khác từ Trung Quốc - Bắc Kinh dường như không có ý định thay đổi chiến lược.

Một thách thức đối với Trung Quốc là khoản nợ khổng lồ của các doanh nghiệp đang thua lỗ. Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế chậm lại, nhiều doanh nghiệp khó tạo ra đủ dòng tiền trả nợ. Nếu hạn chế cấp tín dụng mới cho các doanh nghiệp này, các ngân hàng nhà nước sẽ đối mặt với nguy cơ thua lỗ lớn.

Bà Camille Boullenois, Phó giám đốc tại công ty nghiên cứu Rhodium Group, nhận định: “Một khi muốn thay đổi hệ thống thì bạn cần phải chấp nhận những khoản lỗ rất lớn. Tôi nghĩ chính phủ Trung Quốc chưa sẵn sàng cho điều đó”.

“Kịch bản nhiều khả năng xảy ra nhất là tình hình sẽ tiếp tục xấu đi từ từ, cùng với đó hệ thống tài chính sẽ ngày càng suy yếu và kém hiệu quả hơn trong việc tạo ra tăng trưởng kinh tế”, nữ chuyên gia dự đoán.

Ngoài ra, việc trì hoãn giải quyết vấn đề nợ nần cũng cho phép giới lãnh đạo Trung Quốc tập trung đầu tư vào các công nghiệp mới, quân đội và những mục tiêu chiến lược khác.

Giới chức Trung Quốc nhận thấy giờ là thời điểm thuận lợi để khẳng định vị thế cường quốc, sánh ngang với Mỹ. Trong nỗ lực đó, đầu tư vào các công nghệ cốt lõi - như AI, công nghệ vũ trụ và năng lượng - được xem là những ưu tiên hàng đầu.

Chính phủ Trung Quốc khẳng định các khoản nợ của nước này vẫn nằm trong tầm kiểm soát. Trong những năm gần đây, nợ của chính quyền trung ương chỉ ở mức khoảng 30% GDP - khá thấp khi so sánh với nợ công của Mỹ.

Tuy nhiên, con số trên chưa phản ánh phần lớn vấn đề của Trung Quốc, vốn nằm ở cấp chính quyền địa phương.

Đặc biệt, các công ty tài chính liên kết với chính quyền địa phương đã gánh thêm những khoản nợ lên tới hàng nghìn tỷ USD trong vài năm qua, trong nỗ lực thúc đẩy hoạt động kinh doanh nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế và duy trì việc làm cho người dân địa phương.

Nhiều công ty trong số này tham gia vào lĩnh vực phát triển bất động sản địa phương và đã chịu ảnh hưởng nặng nề bởi cuộc khủng hoảng nhà đất.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), thước đo tổng quát hơn về tổng nợ của chính phủ Trung Quốc- bao gồm cả các khoản vay chính thức của chính quyền địa phương lẫn nợ của các công cụ tài chính thuộc chính quyền địa phương - đã tăng vọt lên mức ước tính 127% GDP vào năm ngoái, từ mức 98% của năm 2020.

Trong khi đó, nợ doanh nghiệp cũng tăng mạnh dù các dự án mang lại hiệu quả tài chính hấp dẫn ngày càng trở nên khan hiếm. Theo McKinsey, tỷ lệ nợ doanh nghiệp của Trung Quốc so với GDP vào năm ngoái cao gấp đôi mức trung bình toàn cầu.

Tín dụng giá rẻ là một trong những nguyên nhân chính. Ví dụ, mức lãi suất trung vị của các công ty sản xuất Trung Quốc niêm yết trên sàn chứng khoán năm ngoái vào khoảng 2,4%.

Lời giải nào cho Trung Quốc?

Giải quyết vấn đề nợ nần của Trung Quốc không phải việc dễ. Điều đó rất có thể sẽ đòi hỏi Trung Quốc phải thay đổi căn bản mô hình tăng trưởng dựa vào đầu tư tài sản cố định, chẳng hạn nhà máy và cơ sở hạ tầng, cùng hoạt động xuất khẩu hàng hóa được sản xuất từ những khoản đầu tư đó.

Nhiều chuyên gia kinh tế kêu gọi Bắc Kinh ưu tiên các chính sách khuyến khích các hộ gia đình tăng chi tiêu nhằm ngăn chặn vòng xoáy nợ nần. Theo Ngân hàng Thế giới, tiêu dùng hộ gia đình tại Trung Quốc chỉ chiếm 40% GDP vào năm 2024, thấp hơn hẳn gần 70% tại Mỹ. 

GDP quý II của Trung Quốc tăng trưởng 4,3% so với cùng kỳ năm trước, với xuất khẩu đóng vai trò động lực chủ chốt.

Dù Bắc Kinh tuyên bố muốn thúc đẩy tiêu dùng hộ gia đình, quá trình này có thể đòi hỏi phải điều chuyển nguồn lực khỏi những lĩnh vực đang được ông Tập ưu tiên nhằm thu hẹp khoảng cách công nghệ với Mỹ.

Nhưng dù giới chức Trung Quốc muốn duy trì hướng đi hiện tại, ông Jacob Gunter, Trưởng bộ phận chương trình kinh tế và công nghiệp tại Viện Nghiên cứu Trung Quốc Mercator, cảnh báo hệ thống của Trung Quốc đã “bắt đầu chạm tới những giới hạn nhất định".

Ông nói rõ hơn: “Các chính quyền địa phương đang trợ cấp cho các công ty thua lỗ để duy trì hoạt động. Tuy nhiên, doanh nghiệp thua lỗ đồng nghĩa với việc không có lợi nhuận để đánh thuế”.