Tình hình chiến sự tại Trung Đông đã bước sang ngày thứ 19, với tác khá sâu và rộng, đến nhiều lĩnh vực, ngành nghề khác nhau. Việt Nam - một nền kinh tế mở, hội nhập sâu rộng đã và đang phải chịu tác động mạnh, khá sâu và rộng, cả trực tiếp và gián tiếp.

Trao đổi với chúng tôi, TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ, tăng trưởng GDP của Việt Nam năm 2026 có thể giảm từ 0,6 - 1,5 điểm % tuy theo xung đột sẽ diễn biến theo chiều hướng nào.

Theo báo cáo mà TS. Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả Viện Nghiên cứu kinh tế BIDV vừa công bố,ở kịch bản cơ sở, nhờ sức chống chịu của nền kinh tế đã có nhiều cải thiện, xu hướng chuyển đổi sử dụng năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng…; nên CPI bình quân năm 2026 có thể chỉ tăng thêm 0,3-0,5 điểm % (vẫn quanh ngưỡng mục tiêu 4-4,5%).

Tuy nhiên, nhưng nếu giá dầu quốc tế bình quân năm duy trì vùng 95-100 USD/thùng, lạm phát có thể bị đẩy lên mức 4,5-5% (trong kịch bản xấu nhất).

Tăng trưởng GDP cũng chịu sức ép từ cả ba phía: xuất khẩu ròng chậm lại, tiêu dùng và đầu tư trong nước suy giảm nhẹ do chi phí tăng, tâm lý thận trọng hơn…

Do đó, tăng trưởng GDP Việt Nam năm 2026 bị giảm khoảng 0,6 - 0,8 điểm % so với trường hợp không có chiến sự (tức là có thể đạt 9,2 - 9,4%).

TS Cấn Văn Lực và nhóm nghiên cứu BIDV cũng dự báo tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam năm 2026 có thể giảm 0,5 - 1 điểm %; ở kịch bản tiêu cực, giảm khoảng 2 điểm %.

Trong khi đó, nguồn vốn FDI đăng ký vào Việt Nam, tuy ít bị tác động trực tiếp do niềm tin đối với môi trường kinh tế - chính trị ổn định và triển vọng tăng trưởng cao của Việt Nam, nhưng vẫn có thể giảm nhẹ trong ngắn hạn do tâm lý thận trọng của nhà đầu tư.

Khi đó, thu hút vốn FDI năm 2026 có thể giảm khoảng 0,5-1 điểm % so với không có chiến sự xảy ra và có thể giảm 1,5-2 điểm % ở kịch bản xấu hơn.

Tương tự, với các kịch bản xấu hơn, tăng trưởng GDP năm 2026 có thể giảm tới 1,2 - 1,5 điểm %, chuyên gia dự báo.

Trao đổi với chúng tôi, TS Nguyễn Quốc Việt, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, cũng cho rằng trong kịch bản xấu chiến sự vượt khỏi tầm kiểm soát, giá các mặt hàng năng lượng và nguyên liệu chiến lược như dầu mỏ, than đá sẽ leo thang, trực tiếp đẩy lạm phát và tỷ giá toàn cầu vào thế khó.

"Ước tính tăng trưởng GDP cả năm 2026 có thể giảm 1 điểm % do những tác động tiêu cực từ xung đột Trung Đông", TS Việt nói.

Theo chuyên gia, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng và gián đoạn logistics quốc tế không chỉ làm tăng chi phí vận tải mà còn kìm hãm tiến độ sản xuất toàn cầu. Trong bối cảnh đó, các nền kinh tế lớn có xu hướng siết chặt chính sách tiền tệ để bảo đảm ổn định vĩ mô, vô hình trung tạo sức ép lên dòng vốn đầu tư quốc tế.

Những cú sốc ngoại biên này sẽ tác động trực tiếp đến hai trụ cột tăng trưởng là xuất khẩu và du lịch. Tuy nhiên, thời điểm tác động là khác nhau. Du lịch quốc tế có nguy cơ bị gián đoạn do ảnh hưởng đến vận tải hàng không còn xuất khẩu thì phải đến Quý III và Quý IV mới bị ảnh hưởng.

Thông thường, các nhà sản xuất đã nhập khẩu nguyên vật liệu từ đầu năm. Trong hai tháng đầu năm, Việt Nam đã thâm hụt hơn 2 tỷ USD do các doanh nghiệp chuẩn bị đầu vào cho các đơn hàng đã được đặt.

Ngay cả khi xung đột này ảnh hưởng đến sức mua trên thế giới, thì tác động đến Việt Nam cũng phải từ quý III bởi hiện hầu hết các ngành xuất khẩu đã có đơn hàng đến tháng 7, tháng 8.

"Tác động thường phải có độ trễ, kể cả với tiêu dùng, khi giá xăng dầu tăng cao sẽ tác động tiêu cực đến các ngành khác, nhưng sẽ phản ánh vào kết quả tăng trưởng cả năm 2026 chứ không thể hiện ngay quý đầu năm", ông Việt nhấn mạnh.

Ngành nào chịu thiệt hại lớn nhất?

 Chỉ ra 4 tác động trực tiếp của xung đột Trung Đông đến Việt Nam, TS Cấn Văn Lực cho rằng năng lượng là lĩnh vực chịu tác động mạnh nhất.

Mặc dù hai nhà máy lọc dầu trong nước (Nghi Sơn và Bình Sơn) đã đáp ứng được khoảng 68% nhu cầu, Việt Nam vẫn phụ thuộc một phần đáng kể vào nguồn cung xăng dầu nhập khẩu.

Tổng nhu cầu xăng dầu và khí đốt của Việt Nam hiện nay khoảng 26,65 triệu tấn, nguồn cung nội địa chỉ đạt khoảng 14,5 triệu tấn (chiếm 54,4%), chủ yếu từ hai nhà máy Dung Quất và Nghi Sơn, phần còn lại (45,6%, khoảng 12,15 triệu tấn) vẫn phải nhập khẩu.

Trong đó, dầu diesel có nhu cầu khoảng 11,5 triệu tấn, sản xuất trong nước chỉ đáp ứng 56%, nhập khoảng 5,06 triệu tấn.

Đặc biệt, nhiên liệu bay Jet-A1 còn phụ thuộc cao hơn, với mức tự chủ chỉ khoảng 38%; khí LPG chỉ đáp ứng được khoảng 12% nhu cầu; khí LNG hiện gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu, đặc biệt là từ nhà cung cấp Qatar và Saudi Arabia.

Nguồn nguyên liệu đầu vào xăng dầu, khí Việt Nam vẫn gắn với chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu, đặc biệt là khu vực Trung Đông, đòi hỏi tăng cường an ninh năng lượng là cấp thiết.

Những ngành liên đới đến năng lượng (dùng nhiều năng lượng hoặc bị gián đoạn bởi chuỗi cung ứng) chịu tác động nhiều bao gồm vận tải, hàng không, logistics, du lịch; các ngành sản xuất như hóa chất, phân bón, sắt thép - nhôm, vật liệu xây dựng, sản xuất điện, điện tử - điện   máy, chip bán dẫn, ô tô, nhựa và sản phẩm nhựa, gỗ và sản phẩm gỗ, giấy và bao bì…

Đồng thời, một số ngành sử dụng nhiều phân bón và năng lượng như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu hay cây ăn quả, chi phí đầu vào tăng có thể ảnh hưởng đến lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp.

Thứ hai, đối với lĩnh vực thương mại và logistics, thị trường Trung Đông nhập khẩu khoảng 1,74 tỷ USD hàng nông – thủy sản từ Việt Nam năm 2025 (chiếm hơn 2% tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành nông – lâm – ngư nghiệp), đang chịu tác động trực tiếp do bị gián đoạn chuỗi cung ứng; chi phí logistics, bảo hiểm tăng và chi phí bảo quản lạnh cũng tăng do giá xăng dầu leo thang.

Tuy nhiên, cơ hội mới đang xuất hiện khi nhu cầu về những mặt hàng này từ các thị trường khác (như Châu Âu, châu Phi…) tăng lên do chuỗi cung ứng truyền thống bị đứt gãy; một số doanh nghiệp Việt đã nắm bắt được những cơ hội này.

Thứ ba là tỷ giá, đồng USD mạnh lên (do Fed giảm đà hạ lãi suất trong bối cảnh giá cả, lạm phát tăng trở lại, xu thế trú ẩn vào đồng USD trong bối cảnh bất định) cùng với chỉ số giá nhập khẩu tăng nhanh hơn chỉ số giá xuất khẩu, khiến tỷ giá USD/VND chịu áp lực tăng).

Ở kịch bản cơ sở, Nhóm Nghiên cứu dự báo tỷ giá USD/VND có thể tăng 2-3% trong năm 2026; nếu chiến sự kéo dài, mức biến động có thể còn lớn hơn, khó lường hơn và thu hẹp dư địa chính sách tiền tệ.

Thứ tư là tác động gián tiếp chủ yếu xuất phát từ yếu tố tâm lý trở nên thận trọng hơn của doanh nghiệp, nhà đầu tư và người tiêu dùng. Khi bất định tăng và chuỗi cung ứng bị đứt gãy, hành vi đầu tư – tiêu dùng thường chuyển sang trạng thái thận trọng hơn như doanh nghiệp có thể trì hoãn đầu tư, sản xuất, kéo theo giảm đơn hàng, hộ gia đình tăng tiết kiệm, giảm chi tiêu nhiều hơn.

Dòng vốn đầu tư (cả trực tiếp và gián tiếp) cũng có xu hướng dịch chuyển sang các kênh, tài sản an toàn.

Điều này làm suy yếu đồng thời cả phía cung (do chi phí tăng, gián đoạn đầu vào) và phía cầu (đơn hàng và tiêu dùng chậm lại), khiến thu hút FDI có thể chậm lại, thị trường chứng khoán giảm; tăng trưởng, biên lợi nhuận và hiệu quả hoạt động của nhà đầu tư, doanh nghiệp chịu áp lực giảm trong trường hợp xung đột kéo dài. 

Việt Nam cần làm gì?

Trong bối cảnh bất định gia tăng, khó lường, TS. Cấn Văn Lực và nhóm nghiên cứu khuyến nghị Chính phủ, các cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong ngắn hạn, ưu tiên cao nhất là không để cú sốc xăng dầu và đứt gãy chuỗi cung ứng chuyển thành cú sốc nguồn cung năng lượng, giá cả và tạo sức ép lớn lên lạm phát.

Trong đó, Chính phủ xem xét kiện toàn Tổ phản ứng nhanh, xây dựng kịch bản ứng phó, bảo đảm đủ nguồn cung xăng dầu, đa dạng hóa nhập khẩu dầu khí, và tăng cường kiểm tra để ngăn ngừa đầu cơ, găm hàng, tăng giá bất hợp lý. Chính phủ xem xét phát động Chiến dịch tiết kiệm năng lượng toàn quốc.

Cùng với đó, cần sớm giảm thuế, phí xăng dầu liên quan và linh hoạt sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu để hạn chế biến động quá mạnh nhưng không làm méo mó thị trường. Đồng thời, cần sớm ban hành quy định mới về kinh doanh xăng dầu, đảm bảo hài hòa lợi ích các bên liên quan và cân đối cung – cầu.

Ở góc độ vĩ mô, cần xây dựng các kịch bản tăng trưởng, lạm phát gắn với các biện pháp điều hành khác nhau, trong đó phối hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa chính sách tiền tệ, tài khóa và chính sách vĩ mô khác nhằm ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng, trong đó cần cân bằng giữa tỷ giá và lãi suất (bình ổn lãi suất là cần thiết cho tăng trưởng và ổn định thị trường nhưng cũng cần hợp lý nhằm góp phần kiểm soát lạm phát, tỷ giá).

Đồng thời, cần có cơ chế hỗ trợ kịp thời cho các doanh nghiệp và ngành chịu tác động mạnh, trực tiếp từ chi phí nhiên liệu, vận tải, bảo hiểm và đầu vào tăng cao.

Trong trung - dài hạn, trọng tâm là củng cố an ninh năng lượng thông qua đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ chiến lược, thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, đẩy nhanh triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường năng lượng nói chung và xăng dầu, khí nói riêng theo hướng tăng năng lực tự chủ chiến lược và an ninh năng lượng.

Bên cạnh đó, cần phát triển các thị trường (như chứng khoán, giao dịch hàng hóa) nhằm tạo ra các công cụ phòng ngừa rủi ro giá năng lượng, rủi ro thị trường; tiếp tục đầu tư hạ tầng chiến lược và nâng cao chất lượng nhân lực để tận dụng tốt hơn các dòng vốn đầu tư mới vào công nghệ, AI, dữ liệu và tài chính trong bối cảnh chiến sự đã và đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu.