Cuộc bầu cử Quốc hội giữa kỳ ngày 3/11 sẽ là phép thử quan trọng đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump sau gần hai năm trở lại Nhà Trắng. Kết quả không chỉ phản ánh mức độ ủng hộ dành cho chính quyền đương nhiệm, mà còn quyết định khả năng ông thúc đẩy chương trình nghị sự trong hai năm cuối nhiệm kỳ.

Nếu duy trì quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, Đảng Cộng hòa sẽ thuận lợi hơn trong việc thông qua các dự luật và triển khai những ưu tiên chính sách của Tổng thống. Ngược lại, nếu Đảng Dân chủ giành lại một hoặc cả hai viện, ông Trump sẽ phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ hơn và nhiều trở ngại trong quá trình điều hành.

Hiện tại, các khảo sát cho thấy Đảng Dân chủ có cơ hội giành lại Hạ viện, thậm chí cả Thượng viện.

Kinh tế và chiến sự gây sức ép lên Đảng Cộng hòa

Như thường lệ, kinh tế tiếp tục là yếu tố chi phối quyết định của cử tri Mỹ. Theo khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew trong giai đoạn 28/9 - 4/10, khoảng 84% cử tri đã đăng ký cho biết nền kinh tế là vấn đề “rất quan trọng” đối với quyết định bỏ phiếu.

Khảo sát của New York Times/Siena vào giữa tháng 9 cho thấy Đảng Dân chủ được tín nhiệm hơn Đảng Cộng hòa trong xử lý các vấn đề kinh tế, với tỷ lệ lần lượt là 51% và 45%.

Chi phí sinh hoạt gia tăng đang đẩy các đồng minh của ông Trump vào thế bất lợi. Kể từ khi chiến sự Mỹ - Iran bắt đầu đến nay, giá dầu thô Brent đã tăng 59%, giá xăng ở Mỹ tăng 42%, theo Bloomberg. Lãi suất vay thế chấp mua nhà trong tháng 9 vượt 7%, làm gia tăng gánh nặng tài chính cho các hộ gia đình và khiến nhiều người gác lại giấc sơ sở hữu nhà.

Các ứng viên Đảng Dân chủ đổ lỗi cho chính sách thuế quan của ông Trump và cuộc chiến tại Iran, đồng thời cam kết tìm cách chấm dứt cả hai. Theo khảo sát của Pew, tỷ lệ ủng hộ chiến sự tại Iran chỉ vào khoảng 33%.

Những chỉ trích này đặt phe Cộng hòa vào thế khó, bởi ông Trump từng cam kết tránh các cuộc xung đột quân sự mới khi tranh cử nhiệm kỳ thứ hai. Tổng chưởng lý Texas Ken Paxton, ứng viên Cộng hòa trong một cuộc đua Thượng viện quan trọng, thừa nhận trong một đoạn ghi âm bị rò rỉ rằng chiến sự và giá cả leo thang đang gây trở ngại cho chiến dịch của ông.

Nhập cư là một điểm nóng khác. Chiến dịch trấn áp nhập cư quy mô lớn, bao gồm việc đẩy mạnh trục xuất, đã vấp phải phản đối từ công chúng.

Đảng Dân chủ khó đảo ngược chính sách của ông Trump

Đảng Dân chủ tuyên bố nếu giành chiến thắng, họ sẽ tập trung cải thiện khả năng chi trả của người dân, bao gồm xử lý vấn đề quan và cuộc chiến tại Iran. Nhưng trên thực tế, cán cân quyền lực tại Quốc hội thay đổi không đồng nghĩa với việc giá cả sẽ sớm giảm.

Đối với chiến sự Iran, công cụ quan trọng nhất của Quốc hội là quyền kiểm soát ngân sách. Khi Nhà Trắng cần thêm kinh phí để bổ sung kho tên lửa và trang trải chi phí quân sự, phe Dân chủ có thể gây sức ép bằng cách trì hoãn hoặc ngăn chặn các đề xuất cấp ngân sách nếu kiểm soát Hạ viện.

Tuy nhiên, Quốc hội khóa mới chỉ bắt đầu nhậm chức vào đầu năm 2027. Hơn nữa, các nghị sĩ sẽ ngần ngại cắt hoàn toàn nguồn tài trợ cho binh sĩ Mỹ đang triển khai tại những khu vực nguy hiểm.

Tiền lệ từ cuộc chiến Iraq cho thấy giới hạn này. Sau khi Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện trong cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2006, Tổng thống George W. Bush vẫn điều động thêm hàng chục nghìn binh sĩ tới Iraq vào tháng 1/2007. Đảng Dân chủ tìm cách hạn chế chiến dịch bằng việc gắn điều kiện vào các dự luật ngân sách, nhưng vấp phải quyền phủ quyết của tổng thống. Đến năm 2009, Mỹ mới bắt đầu quá trình rút quân dần dần theo thông báo của Tổng thống Barack Obama.

Tương tự, nếu Đảng Cộng hòa thất thế, ông Trump vẫn có thể tiếp tục theo đuổi cuộc chiến Iran, thậm chí mở rộng hoạt động quân sự nhằm vào các lực lượng đồng minh của Tehran như Houthi ở Yemen.

Trong kịch bản lạc quan hơn, sức ép từ Quốc hội có thể thúc đẩy Nhà Trắng ưu tiên các biện pháp kinh tế, phong tỏa cảng biển và những cuộc không kích có mục tiêu nhằm buộc Iran đàm phán.

Dù theo đuổi kịch bản nào, ông Trump vẫn là người định đoạt đường lối đối với Iran. Vì vậy, chiến thắng của Đảng Dân chủ khó giúp giá năng lượng và các chi phí liên quan giảm sớm.

Với thuế quan, Quốc hội có nhiều dư địa can thiệp hơn. Hiến pháp Mỹ trao cho cơ quan lập pháp quyền đánh thuế nhập khẩu và điều tiết thương mại với nước ngoài. Về lý thuyết, nếu kiểm soát cả hai viện, Đảng Dân chủ có thể hủy các mức thuế ông Trump đã ban hành, thiết lập thuế suất mới hoặc ngăn cấm chính quyền ông Trump tăng thuế mà không có sự chấp thuận của Quốc hội.

Tuy nhiên, bất đồng giữa các nhà lập pháp sẽ khiến việc đảo ngược toàn bộ chương trình thuế quan của ông Trump khó xảy ra.

Theo bà Heather Hurlburt, thành viên chương trình Mỹ và Bắc Mỹ tại viện nghiên cứu Chatham House, kịch bản khả quan hơn là Đảng Dân chủ có thể giành được một số ngoại lệ, chẳng hạn miễn giảm thuế đối với vật liệu xây dựng.

Thất bại có thể làm suy yếu vị thế của ông Trump trước năm 2028

Dù khó đảo ngược ngay các chính sách của tổng thống, Đảng Dân chủ vẫn có thể tận dụng quyền kiểm soát Quốc hội để gia tăng sức ép chính trị.

Nếu giành Hạ viện, phe Dân chủ sẽ có thêm công cụ điều tra cách chính quyền tiến hành chiến dịch tại Iran, chi phí chiến sự, quá trình ra quyết định và việc thi hành thuế quan.

Các phiên điều trần công khai có thể khiến những vấn đề gây tranh cãi liên tục xuất hiện trên truyền thông Mỹ trong giai đoạn 2027 - 2028, ngay cả khi không dẫn đến thay đổi chính sách trực tiếp.

Chiến thắng cũng sẽ tạo động lực cho Đảng Dân chủ, giúp đảng này củng cố đội ngũ nghị sĩ và phát hiện những gương mặt tiềm năng cho cuộc đua tổng thống năm 2028.

Ngược lại, thất bại có thể đẩy nhanh cuộc cạnh tranh kế nhiệm ông Trump trong nội bộ Đảng Cộng hòa. Các ứng viên tiềm năng sẽ phải lựa chọn giữa việc tiếp tục ủng hộ Tổng thống Trump, giữ khoảng cách với ông hoặc chỉ bảo vệ một số chính sách nhất định, đặc biệt là về Iran và thuế quan.

Vì vậy, nếu Đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát Quốc hội, ông Trump chưa chắc phải lập tức thay đổi đường lối, nhưng sẽ gặp nhiều trở ngại hơn trong hai năm cuối nhiệm kỳ. Quan trọng hơn, kết quả bầu cử có thể làm suy yếu vị thế chính trị của ông và định hình cuộc đua vào Nhà Trắng năm 2028.