Theo dự thảo, Việt Nam sẽ thành lập các khu kinh tế đặc biệt và đề xuất đây là đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh, thành phố. Đây là đề xuất được nêu trong dự thảo Luật Phát triển đô thị (tên cũ là Luật Đô thị đặc biệt) mà Bộ Tư pháp đang lấy ý kiến rộng rãi.

Các khu kinh tế đặc biệt được thành lập tại những vị trí chiến lược, tổ chức theo mô hình đặc thù và áp dụng cơ chế, chính sách vượt trội để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, vùng và cả nước. Chính phủ quyết định thành lập sau khi có ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Dự thảo đưa ra hai phương án về tiêu chí công nhận. Phương án thứ nhất quy định khu kinh tế đặc biệt phải là khu kinh tế ven biển đã được Thủ tướng thành lập, phù hợp định hướng phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh; có dân số từ 50.000 người, diện tích từ 500 km2, là không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát; có sân bay quốc tế hoặc cảng biển loại I và được xác định là địa bàn chiến lược để phát triển thành cực tăng trưởng.

Phương án thứ hai giao Chính phủ quy định cụ thể các tiêu chí. 

Dự thảo cũng đề xuất, tại khu kinh tế đặc biệt không tổ chức cấp chính quyền địa phương, Ủy ban nhân dân khu kinh tế đặc biệt là cơ quan hành chính nhà nước, do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định thành lập, thực hiện vai trò của chính quyền địa phương tại khu kinh tế đặc biệt.

Ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược

Các khu kinh tế đặc biệt sẽ ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược, gồm: Nhà đầu tư xây dựng và kinh doanh du lịch đường thủy nội địa, trung tâm logistics, khu phi thuế quan, khu công nghệ cao có quy mô vốn đầu tư từ 1.000 tỷ đồng trở lên; nhà đầu tư xây dựng trung tâm sinh thái biển, nuôi biển công nghệ cao, công viên biển có quy mô vốn đầu tư từ 1.500 tỷ đồng trở lên.

Nhà đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng cảng hàng không, sân bay, bến cảng; dịch vụ cảng biển, khai thác và vận hành du thuyền; công trình giao thông nối các tuyến đảo, khu thương mại tự do, khu công nghiệp có quy mô vốn đầu tư từ 2.300 tỷ đồng trở lên.

Nhà đầu tư xây dựng và kinh doanh khách sạn, khu dịch vụ du lịch, nghỉ dưỡng cao cấp, khu vui chơi giải trí tổng hợp và khu dịch vụ du lịch phức hợp cao cấp có quy mô vốn đầu tư từ 10.000 tỷ đồng trở lên. Trường hợp đầu tư và kinh doanh khu dịch vụ du lịch phức hợp cao cấp có mục tiêu kinh doanh casino thì quy mô vốn đầu tư từ 2 tỷ USD trở lên.

Ngoài ra các khu kinh tế đặc biệt còn định hướng thu hút các dự đầu tư trong lĩnh vực công nghiệp năng lượng sạch, công nghiệp chế biến, chế tạo công nghệ cao, cơ khí chính xác, trung tâm dự trữ quốc gia về năng lượng, nhiên liệu, khoáng sản chiến lược, trung tâm nghiên cứu dược phẩm có quy mô vốn đầu tư từ 6.000 tỷ đồng trở lên.

Hay các dự án đầu tư cơ sở y tế chất lượng cao, cơ sở giáo dục chất lượng cao có quy mô vốn đầu tư từ 1.000 tỷ đồng trở lên; Đầu tư xây dựng và kinh doanh dịch vụ cung cấp nhiên liệu hàng không (bao gồm nhiên liệu sạch), bảo dưỡng, sửa chữa tàu bay và các dịch vụ kỹ thuật hàng không liên quan, có quy mô vốn đầu tư từ 6.000 tỷ đồng trở lên.

Dự án đầu tư đóng mới, sửa chữa tàu biển, công nghiệp phụ trợ đóng tàu, xây dựng cơ sở sửa chữa, đóng mới tàu du lịch, (cruise), du thuyền có quy mô vốn đầu tư từ 6.000 tỷ đồng trở lên.

Lý giải về đề xuất này, Bộ Tư pháp, trên thế giới hiện có khoảng 7.000 khu kinh tế đặc biệt (SEZ) tại hơn 140 quốc gia. Đây được xem là "phòng thí nghiệm chính sách", nơi các nước thử nghiệm thể chế mới, tạo môi trường đầu tư có sức cạnh tranh quốc tế.

Tại Việt Nam hiện có 46 khu kinh tế, trong đó 20 khu kinh tế ven biển với tổng diện tích khoảng 900.000 ha. Nhiều khu có lợi thế về cảng biển loại I, cảng biển đặc biệt như Nghi Sơn, Dung Quất, Vân Phong, Vũng Áng hoặc có sân bay quốc tế như Vân Đồn, Chu Lai, Phú Quốc.

Tuy nhiên, Bộ Tư pháp đánh giá hiệu quả khai thác nhiều khu kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng. Tỷ lệ lấp đầy còn thấp, hạ tầng chưa đồng bộ, diện tích đất cho thuê còn hạn chế. Một số khu quy mô lớn như Vân Đồn, Vân Phong, Nghi Sơn, Đông Nam Nghệ An vẫn phát triển chậm.

Vì vậy, việc phát triển các khu kinh tế đặc biệt nhằm tạo lập không gian phát triển mới để khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của các vùng đảo có tiềm năng nổi trội về kinh tế biển, có vị trí chiến lược về quốc phòng, an ninh, thu hút các dòng vốn đầu tư chất lượng cao nhằm thúc đẩy mạnh mẽ kinh tế biển, hình thành động lực tăng trưởng mới.