Tại hội thảo trực tuyến “Cập nhật kinh tế vĩ mô châu Á: Trí tuệ nhân tạo, dầu mỏ và hiện tượng El Niño sẽ định hình năm 2027” diễn ra vào ngày 22/10, theo phân tích của BMI, đợt El Niño hiện tại đã phát triển với tốc độ rất nhanh, với chỉ số nhiệt độ mặt nước biển khu vực xích đạo Thái Bình Dương (Nino 3.4) đã vượt qua mức đỉnh từng ghi nhận trong giai đoạn 2023-2024.

Tuy nhiên, ông Darren Tay, Giám đốc kiêm Trưởng bộ phận Rủi ro Quốc gia khu vực Châu Á tại BMI (thuộc Fitch Solutions), nhấn mạnh rằng mức độ thiệt hại kinh tế của El Niño không chỉ phụ thuộc vào cường độ mà phụ thuộc lớn vào thời điểm xảy ra hiện tượng.

Sự thiếu hụt lượng mưa xảy ra đúng vào các giai đoạn nhạy cảm của cây trồng như gieo sạ, ra hoa hoặc trỗ bông, sẽ gây ra tổn thất nghiêm trọng hơn nhiều so với cùng một lượng mưa thiếu hụt xảy ra sau khi đã hoàn tất thu hoạch.

Ngoài ra, hiệu quả của hệ thống thủy lợi, các hồ chứa nước và việc lựa chọn giống cây trồng cũng quyết định cách thức mà cú sốc thời tiết này chuyển hóa thành sự sụt giảm sản lượng thực tế.

Tổn hại sản lượng và rủi ro từ thị trường gạo toàn cầu

Mức độ ảnh hưởng trực tiếp của El Niño tới tăng trưởng kinh tế có sự phân hóa lớn, dựa trên tỷ trọng đóng góp của ngành nông nghiệp trong GDP.

Các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi tại Nam Á và Đông Nam Á, bao gồm Pakistan, Ấn Độ, Indonesia, Philippines, Việt Nam, Thái Lan, Bangladesh và Malaysia là những nơi chịu rủi ro cao nhất do nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể trong cơ cấu kinh tế và sử dụng lực lượng lao động đông đảo.

Đặc biệt, châu Á hiện đang thống trị thị trường xuất khẩu gạo toàn cầu, trong đó, Ấn chiếm khoảng 40% tổng lượng gạo xuất khẩu toàn thế giới. Việt Nam, Thái Lan, Pakistan và Campuchia cùng nhau nắm giữ hầu hết phần thị phần lớn còn lại.

Sự gián đoạn sản xuất tại một hoặc nhiều quốc gia xuất khẩu này sẽ ngay lập tức đẩy giá gạo tăng vọt trên cả thị trường nội địa lẫn quốc tế. Rủi ro này sẽ càng bị khuếch đại nếu các quốc gia sản xuất lớn ban hành các biện pháp hạn chế xuất khẩu nhằm bảo vệ nguồn cung trong nước, tương tự như hành động của Ấn Độ trong đợt El Niño năm 2024.

Điều này tạo ra hai tầng rủi ro song hành, gồm cú sốc giảm tăng trưởng do sụt giảm sản lượng nông nghiệp và cú sốc lạm phát do thiếu hụt lương thực toàn cầu.

Dự trữ lương thực tạo khác biệt trong khả năng ứng phó với El Niño

Tác động lạm phát từ El Niño không diễn ra đồng đều nhờ vào sự khác biệt về đệm dự trữ lương thực giữa các quốc gia. Kho dự trữ ban đầu đóng vai trò như một tấm đệm giảm chấn khi thất thu mùa màng hoặc khi giá thế giới tăng cao.

Trong đó, nhóm có đệm dự trữ mạnh gồm có Trung Quốc và Ấn Độ. Cụ thể, Trung Quốc sở hữu kho dự trữ gạo, lúa mì và ngô rất lớn. Ấn Độ cũng bước vào đợt El Niño này với kho dự trữ gạo ở mức kỷ lục, giúp kiềm chế phần nào tác động lạm phát của các mặt hàng ngũ cốc thiết yếu.

Dù vậy, theo bà Caroline Wong, Chuyên gia Phân tích Cao cấp về Rủi ro quốc gia khu vực Châu Á từ BMI, lạm phát tại Ấn Độ vẫn chịu áp lực lớn từ các mặt hàng thực phẩm tươi sống, dễ hư hỏng (như rau củ) vốn không thể lưu trữ lâu dài. Tính chung, El Niño ước tính làm giảm 0,4 điểm % tăng trưởng GDP và làm tăng 0,6 điểm % lạm phát của Ấn Độ.

Nhóm có đệm dự trữ mỏng và không gian tài khóa hẹp gồm Indonesia, Philippines và Pakistan. Pakistan tuy có dự trữ gạo nhưng lại rất mỏng về lúa mì và ngô. Tại Indonesia, chính phủ đối mặt với bài toán khó khăn khi dư địa tài khóa bị thu hẹp (thâm hụt dự kiến đạt 2,9% GDP, sát trần pháp lý 3%) do chi phí trợ giá nhiên liệu tăng cao, làm hạn chế khả năng tung ra các gói trợ cấp lương thực cho người dân.

Philippines chịu sức ép kép, Thái Lan và Malaysia có lợi thế từ xuất khẩu

Tác động của El Niño đối với thu nhập thực tế và sức mua hộ gia đình cho thấy sự phân hóa sâu sắc giữa các quốc gia xuất khẩu ròng và nhập khẩu ròng lương thực.

Theo đó, nước nhập khẩu ròng như Philippines phải chịu “cú sốc kép” khi vừa là nước nhập khẩu ròng năng lượng, vừa là nước nhập khẩu ròng thực phẩm. Giá lương thực cao đè nặng lên chi tiêu hộ gia đình, trong khi El Niño ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất trong nước. BMI đã hạ dự báo tăng trưởng GDP năm 2027 của Philippines xuống còn 4,5% (thấp hơn mục tiêu 5-6% của chính phủ).

Còn đối với nước xuất khẩu ròng như Thái Lan, dù nông nghiệp thu hút 30% lực lượng lao động và mất mùa sẽ gây tổn hại lớn đến thu nhập khu vực nông thôn, nước này lại được hưởng lợi nhờ giá lương thực xuất khẩu tăng cao. Nhờ đó, BMI giữ nguyên dự báo tăng trưởng GDP của Thái Lan ở mức 2%.

Tượng tự, cũng nằm trong nhóm nước xuất khẩu ròng, Malaysia là nhà xuất khẩu dầu cọ (CPO) hàng đầu. Do vậy, quốc gia này được hưởng lợi khi giá CPO dự báo duy trì ở mức cao, đạt trung bình 4.400 MYR/tấn (năm 2026) và 4.500 MYR/tấn (năm 2027). Nguồn thu từ xuất khẩu nông sản giúp Malaysia bù đắp chi phí nhập khẩu các loại lương thực khác, giúp BMI duy trì dự báo tăng trưởng GDP ở mức 4,5%.

Đợt bùng phát El Niño lần này không chỉ đơn thuần là một hiện tượng thời tiết cực đoan, mà đã trở thành một nhân tố vĩ mô quan trọng làm biến đổi bức tranh kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương. Sự kết hợp giữa suy giảm sản lượng nông nghiệp, áp lực lạm phát thực phẩm và chính sách tiền tệ thắt chặt đang đặt ra những thách thức lớn đối với đà phục hồi kinh tế khu vực, đặc biệt là tại các quốc gia nhập khẩu ròng với nguồn đệm dự trữ mỏng.