Lính thủy đánh bộ Mỹ lên tàu đổ bộ. Ảnh: US Marine Corps.
Chỉ 11 phút sau tiếng chuông đóng cửa phiên giao dịch ngày thứ Năm (26/3), Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ đăng tải thông báo lùi thời hạn tấn công hạ tầng năng lượng của Iran thêm 10 ngày, kéo dài đến ngày 6/4.
Quyết định này diễn ra đúng vào ngày thị trường chứng khoán Mỹ ghi nhận phiên giảm điểm tồi tệ nhất kể từ khi xung đột bắt đầu, đẩy chỉ số S&P 500 xuống mức thấp nhất 6 tháng và kéo Nasdaq chính thức rơi vào vùng điều chỉnh khi bốc hơi hơn 10% giá trị từ đỉnh.
Nước Mỹ hiện đang ở vào thế kẹt: Việc tiến lên bằng bộ binh sẽ dẫn tới nguy cơ sa lầy chiến lược, nhưng nhượng bộ trong đàm phán lại đe dọa sự tồn vong của trật tự tài chính Mỹ do đồng USD dẫn dắt.
Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đã leo thang chóng mặt và định hình lại toàn bộ bức tranh vĩ mô toàn cầu chỉ trong 4 tuần.
Ngày 28/2, Mỹ và Israel khởi động chiến dịch "Epic Fury", oanh tạc nhiều mục tiêu và hạ sát Lãnh tụ Tối cao của Iran. Bước sang đầu tháng 3, Mỹ dồn dập không kích đảo Kharg nhưng chủ đích né tránh các bồn chứa dầu nhằm ngăn chặn một cú sốc lạm phát toàn cầu, trong khi Iran đáp trả bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz và tấn công hạ tầng năng lượng của nhiều nước Vùng Vịnh.
Tổng thống Trump từng nhiều lần đe dọa sẽ phá hủy các công trình dân sự trọng yếu của Iran, nhưng đến cuối tháng 3, giữa sự hoảng loạn của thị trường chứng khoán và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, Tổng thống Trump buộc phải lùi thời hạn tấn công các cơ sở năng lượng Iran đến ngày 6/4 để tìm kiếm cơ hội đàm phán.
Khi một cuộc chiến nổ ra tại Trung Đông, dầu thô luôn là tâm điểm chú ý. Tuy nhiên, dầu mỏ là loại hàng hóa có tính thay thế cao; nếu eo biển Hormuz bị chặn, các nhà máy lọc dầu vẫn có thể tìm kiếm nguồn cung bù đắp từ vịnh Mexico, Biển Bắc hay Nam Mỹ nếu sẵn sàng trả giá đủ cao. Bên cạnh đó, một phần dầu của Arab Saudi và UAE có thể được vận chuyển bằng đường ống, tránh đi qua Hormuz.
Điểm yếu thực sự của nền kinh tế toàn cầu lại nằm ở những mặt hàng không thể thay thế như với khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) và khí Helium. Tổ hợp Ras Laffan của Qatar đã bị hư hại nặng nề sau các đòn tấn công từ Iran, khiến 17% công suất của cơ sở này phải ngừng hoạt động trong vòng 3 đến 5 năm tới. Đồng thời, 100% LNG của Vùng Vịnh phải đi qua Hormuz, không có đường vòng tránh nào khác.
Khoảng 33% lượng Helium đường biển của thế giới đi cũng phải qua Hormuz. Helium là sản phẩm phụ từ quá trình khai thác khí tự nhiên, đóng vai trò sống còn trong việc làm mát các siêu nam châm dùng để sản xuất chip bán dẫn. Thiếu hụt nguồn cung này, giấc mơ mở rộng các trung tâm dữ liệu AI của Mỹ sẽ tan vỡ.
Bên cạnh đó, Hormuz còn là tuyến đường luân chuyển 1/3 lượng phân bón và 1/4 lượng nhôm đường biển toàn cầu. Việc giá phân bón gốc nitơ tăng vọt đúng vào thời điểm gieo hạt mùa xuân ở Bắc Bán cầu vừa làm tăng chi phí nông nghiệp, vừa tạo ra nguy cơ mất an ninh lương thực nghiêm trọng vào năm 2027.
Theo logic tài chính thông thường, khi rủi ro địa chính trị bùng nổ, dòng tiền sẽ tháo chạy vào các kênh trú ẩn an toàn như kim loại quý. Tuy nhiên, thị trường tháng 3/2026 đã chứng kiến giá vàng và bạc sụt giảm mạnh nhất trong nhiều thập kỷ.
Giá bạc đã rớt 48% từ mức đỉnh 121 USD/ounce cuối tháng 1 xuống chỉ còn 62,6 USD/ounce, trong khi vàng cũng sụt gần 26%. Hai kim loại này đã xóa sổ 13,5 nghìn tỷ USD giá trị vốn hóa chỉ trong chưa đầy hai tháng.
Nguyên nhân của cú sập này xuất phát từ việc lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ tăng nhanh và đồng USD mạnh lên, các quỹ tổ chức đã nhìn thấy một kênh đầu tư hấp dẫn. Việc nắm giữ kim loại quý không sinh lời, lại tốn chi phí lưu kho, trở thành một khoản đầu tư kém hiệu quả khi so sánh với mức lợi suất phi rủi ro lên tới 4,5 - 5%.
Thị trường cổ phiếu bị bán tháo vì rủi ro địa chính trị và lo ngại lạm phát kéo theo làn sóng gọi ký quỹ (margin), dẫn tới nhà đầu tư phải bán cả các tài sản được cho là nơi trú ẩn an toàn như vàng bạc để xoay xở tiền mặt.
Các ngân hàng trung ương như của Thổ Nhĩ Kỳ cũng phải bán 58 tấn vàng trong hai tuần vừa qua để giữ giá đồng nội tệ lira trong bối cảnh giá dầu nhập khẩu tăng vọt và USD mạnh lên.
Áp lực với kim loại quý còn bị khuếch đại bởi đòn bẩy trên thị trường phái sinh. Khi sàn giao dịch CME liên tục nâng tỷ lệ ký quỹ, các nhà đầu tư đầu cơ sử dụng đòn bẩy cao không thể bổ sung đủ tiền mặt, dẫn đến một làn sóng giải chấp dây chuyền trong suốt tháng 2 và kéo dài sang tháng 3.
Quyết định tham chiến của Mỹ vô tình tạo ra một môi trường tài chính thuận lợi cho các đối thủ cạnh tranh chiến lược. Để cứu vãn nguồn cung năng lượng và ngăn chặn làn sóng lạm phát, Washington đã phải lặng lẽ miễn trừ trừng phạt cho 140 triệu thùng dầu của Iran đang nằm trên biển, đồng thời dỡ bỏ các hạn chế đối với tàu chở dầu Nga để bơm thêm nguồn cung cho thị trường châu Á. Quyết định này lập tức mang lại một nguồn thu ngoại tệ khổng lồ cho Nga, tài trợ trực tiếp cho các nỗ lực quân sự của Moscow ở Ukraine.
Trong khi đó, Trung Quốc chứng tỏ được sức chống chịu dẻo dai. Là quốc gia nhập khẩu dầu mỏ lớn nhất thế giới, Trung Quốc bước vào cuộc khủng hoảng này với mức tự chủ năng lượng lên tới 85% nhờ vào lượng than đá nội địa dồi dào và quá trình chuyển đổi năng lượng xanh mạnh mẽ.
Trung Quốc tiếp tục âm thầm thu gom hàng chục triệu thùng dầu chiết khấu của Iran qua các đội tàu bóng đêm, đồng thời dùng chính cuộc khủng hoảng này làm chất xúc tác để thúc đẩy thế giới phụ thuộc nhiều hơn vào các công nghệ xe điện và pin mặt trời mà Bắc Kinh đang thống trị.
Khi hạn chót ngày 6/4 đang đến gần, giới đầu tư đang cố gắng dự báo bước đi tiếp theo của Washington. Thực tế, Mỹ đang bị kẹt giữa hai kịch bản, và mỗi lựa chọn đều mang theo những hệ lụy nghiêm trọng.
Thị trường chứng khoán hiện đang cược vào một kịch bản gọi là "TACO" (Trump Always Chickens Out) – ám chỉ việc Tổng thống Trump sẽ lùi bước vào phút chót thông qua một thỏa thuận đình chiến. Đề xuất hòa bình 15 điểm thông qua kênh ngoại giao Pakistan đã được đưa ra. Tuy nhiên, nếu đàm phán thành công theo các điều kiện của Tehran, cái giá phải trả đối với cấu trúc tài chính Mỹ là vô cùng đắt đỏ.
Iran tỏ ra rất cứng rắn khi yêu cầu Mỹ phải bồi thường thiệt hại chiến tranh và rút toàn bộ lực lượng quân sự khỏi Trung Đông vĩnh viễn. Nếu thiếu đi chiếc ô bảo vệ an ninh của Mỹ, các nước thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) như Saudi Arabia hay UAE sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc ngả theo tầm ảnh hưởng của Iran.
Hệ quả trực tiếp là sự suy yếu rõ rệt của nền tảng Petrodollar. Suốt 50 năm qua, các quốc gia Vùng Vịnh bán dầu bằng USD và dùng lượng USD đó mua Trái phiếu Kho bạc Mỹ, giúp tài trợ cho khối nợ công khổng lồ của Washington. Nếu GCC chịu sự chi phối của Iran, hệ thống tái chế dòng tiền này sẽ biến mất. Khối nợ công 39 nghìn tỷ USD của Mỹ sẽ đứng trước rủi ro không thể chi trả do thiếu vắng lực cầu quốc tế đối với đồng USD.
Song song đó, việc Mỹ rời bỏ Trung Đông sẽ buộc các đồng minh tại châu Á như Nhật Bản và Hàn Quốc phải nhanh chóng tái vũ trang độc lập, từ chối tiếp tục tài trợ cho hạ tầng quân sự của Washington.
Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran đang tập trận. Ảnh: Reuters.
Nếu đàm phán đổ vỡ và các bên đi quá lằn ranh đỏ sau ngày 6/4, sức ép đưa bộ binh Mỹ vào khu vực sẽ tăng lên. Hiện tại, Lầu Năm Góc đã đưa khoảng 8.000 lính dù và thủy quân lục chiến tới Trung Đông, và dự kiến sẽ chuyển thêm 10.000 quân nữa. Kịch bản quân sự được bàn tới nhiều nhất là việc đánh chiếm đảo Kharg – trung tâm xử lý 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, hoặc các đảo ở sát eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, việc kiểm soát thực địa không hề đơn giản. Đảo Kharg và các đảo khác nằm gần bờ biển Iran, khiến bất kỳ lực lượng đổ bộ nào cũng lập tức trở thành mục tiêu cho pháo binh và thiết bị bay không người lái từ đất liền.
Để bảo vệ lính Mỹ trên đảo, quân đội Mỹ bắt buộc phải tiến vào kiểm soát dải bờ biển. Nhưng dải bờ biển này lại bị đe dọa bởi các bệ phóng tên lửa ngầm giấu sâu trong dãy núi Zagros, buộc Mỹ phải đưa quân tiếp lên các vùng núi hiểm trở này.
Cơ chế này lặp lại chính xác vết xe đổ của "căn bệnh leo thang nhiệm vụ" tương tự như việc Mỹ từ chỗ chỉ gửi 3.500 lính thủy đánh bộ dần bị kéo vào một cuộc chiến với 500.000 quân tại Việt Nam trong quá khứ.
Hơn nữa, giới đầu tư cần hiểu rõ giới hạn của hạ tầng vật lý: Các giếng dầu không thể đóng mở tức thì giống như công tắc điện. Việc phong tỏa eo biển khiến các giếng dầu phải đóng lại, dầu thô bị cô đặc thành dạng sáp, làm tắc nghẽn các cấu trúc xốp của đá ngầm; thậm chí nước ngầm có thể rò rỉ vào làm suy giảm áp suất vĩnh viễn.
Ngay cả khi một hiệp ước hòa bình được ký kết hay Mỹ buộc Iran mở cửa Hormuz vào ngày mai, việc khoan mở lại các giếng dầu này cần hàng tuần đến hàng tháng và có nguy cơ suy giảm công suất vĩnh viễn. Hòa bình trên giấy không đồng nghĩa với việc dầu thô lập tức tuôn chảy trở lại trên thị trường.
Giữa ma trận thông tin về các cuộc không kích, những lời đe dọa, hàng loạt hạn chót được đưa ra rồi hủy bỏ, nhà đầu tư cần chuyển sự chú ý từ các dòng tin tức giật gân tới các chỉ báo có ý nghĩa quan trọng thực sự, bao gồm:
Thứ nhất, biến động của Lợi suất trái phiếu Kho bạc 30 năm: Đây là thước đo chân thực nhất về chi phí vốn toàn cầu. Nếu mức lợi suất này chọc thủng ngưỡng 5%, mọi định giá cổ phiếu, đặc biệt là nhóm công nghệ và AI, sẽ bị chiết khấu mạnh. Không có dòng tiền đầu cơ nào có thể cứu vãn được đà giảm của chứng khoán khi lợi suất phi rủi ro ở mức quá cao.
Thứ hai, khối lượng tồn kho bạc tại sàn Comex: Bất chấp việc giá hợp đồng phái sinh bạc lao dốc vì giải chấp, tồn kho vật chất sẵn sàng để giao hàng tại Comex đã giảm tới 75% kể từ năm 2020, hiện chỉ còn khoảng 76 triệu ounce. Tỷ lệ giữa khối lượng hợp đồng trên giấy và số lượng bạc vật chất trong kho đã lên tới 7:1.
Tồn kho liên tục xuống thấp chứng tỏ lực cầu công nghiệp thực tế từ các ngành sản xuất xe điện, pin mặt trời, đồ điện tử, … vẫn đang âm thầm hấp thụ hàng giá rẻ, chuẩn bị cho một cú ép mua khi nguồn cung không thể đáp ứng nhu cầu giao hàng vật chất.
Thứ ba, các quyết định nới lỏng lệnh cấm vận của Mỹ: Các tuyên bố cứng rắn trên mạng xã hội không có ý nghĩa thực chất bằng chính sách hải quan. Các văn bản gia hạn quyền miễn trừ trừng phạt đối với tàu chở dầu Nga hay việc lặng lẽ cho phép dầu Iran lưu thông chính là chỉ báo chân thực nhất. Sự nhượng bộ trong chính sách cấm vận là thước đo chính xác nhất cho thấy sức chịu đựng về lạm phát của nền kinh tế Mỹ đã chạm tới hạn.
Arab Saudi đã đưa vào vận hành tối đa đường ống Đông - Tây, tuyến vận chuyển dầu chiến lược giúp nước này tránh phụ thuộc vào Eo biển Hormuz, trong bối cảnh xung đột khu vực tiếp tục leo thang và đe dọa chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.
Iran đã đồng ý cho phép 20 tàu treo cờ Pakistan đi qua eo biển Hormuz. Động đái này được đánh giá một bước tiến có ý nghĩa nhằm giảm bớt một trong những cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại.
Chiến tranh luôn đi kèm với những tờ hóa đơn đắt đỏ. Nhưng nếu trong quá khứ, chi phí này được hiển thị rõ ràng qua các đợt tăng thuế trực tiếp, thì ngày nay, hệ thống tài chính đã biến gánh nặng xung đột thành những nghĩa vụ vô hình. Bằng cơ chế nợ công và lạm phát, chi phí cho chiến tranh đã âm thầm chuyển từ bàn làm việc của chính phủ sang mâm cơm của từng hộ gia đình.
Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul ngày 28/3 thông báo nước này đã đạt được thỏa thuận với Iran về việc bảo đảm các tàu chở dầu của Thái Lan được quá cảnh an toàn qua eo biển Hormuz.
