Khi thị trường 7.000 tỷ USD rung chuyển

Vài ngày sau khi thị trường trái phiếu chính phủ Nhật Bản lao dốc, gây chấn động thị trường tài chính toàn cầu hôm 20/1, các nhà giao dịch vẫn còn choáng váng trước tốc độ và phạm vi của vụ việc.

Ông Pramol Dhawan, nhà quản lý quỹ tại Pacific Investment Management, nhấn mạnh: “Lợi suất tăng vọt 25 điểm cơ bản chỉ trong một phiên giao dịch, điều này khiến người ta phải suy nghĩ thật kỹ”.

Trước đây, thị trường trái phiếu chính phủ Nhật Bản (JGB) phải mất hàng tuần, thậm chí hàng tháng, để lợi suất tăng từng chút một lên biên độ đó.

Và nhìn chung thì từ đầu thế kỷ 21 cho đến gần đây, thị trường vẫn hoạt động ổn định một cách đáng kinh ngạc, lợi suất cũng thường duy trì ở mức thấp kỷ lục. Nhờ đó, Nhật Bản đã trở thành nguồn cấp vốn giá rẻ và ổn định trong thời kỳ bất ổn.

Đợt bán tháo tuần trước, kèm theo những biến động mạnh của đồng yen, cho thấy rõ những ngày xưa cũ đã không còn.

Lạm phát đã bùng nổ trở lại tại Nhật Bản sau ba thập kỷ giảm phát và Thủ tướng Sanae Takaichi đang thúc đẩy các gói kích thích tài khoá có thể làm tăng thêm gánh nặng nợ công của đất nước.

Kết quả là, các nhà đầu tư đã điên cuồng kéo lợi suất lên mức cao không tưởng - hơn 4% đối với JGB kỳ hạn 40 năm. Đà tăng của lợi suất tại Nhật Bản đang tạo áp lực lớn đến lãi suất tại Mỹ, Anh, Đức và nhiều nơi khác.

Các nhà đầu tư đang chuẩn bị sẵn tâm thế cho những biến động dữ dội hơn khi Nhật Bản tiến gần đến cuộc bầu cử sớm vào ngày 8/2. Đáng chú ý, cả chính quyền bà Takaichi và phe đối lập đều hứa hẹn sẽ chi tiêu tài khoá mạnh tay.

Và nỗi lo lớn hơn của thị trường toàn cầu trong dài hạn là một khi lợi suất tại Nhật Bản tăng cao kéo dài, các nhà đầu tư nước này sẽ mang tiền từ nước ngoài quay trở về quê nhà.

Theo ước tính của Bloomberg, người Nhật Bản đang rót khoảng 5.000 tỷ USD vào các tài sản toàn cầu. Con số sẽ khổng lồ hơn nữa nếu tính đến số đồng yen mà các quỹ ngoại vay mượn để đầu tư trên thị trường toàn cầu.

“Đây là một kỷ nguyên mới”, ông Masayuki Koguchi, Giám đốc cấp cao tại Mitsubishi UFJ Asset Management, một trong những công ty quản lý tài sản lớn nhất Nhật Bản, nhấn mạnh.

“Tôi không cho rằng lợi suất trái phiếu Nhật Bản đã kết thúc đà tăng. Đây chỉ mới là khởi đầu, có khả năng sẽ xảy ra những cú sốc lớn hơn”, vị giám đốc cảnh báo.

Chiến lược gia Arif Husain của T. Rowe Price mô tả đà tăng lãi suất tại Nhật Bản như đứt gãy San Andreas, mỗi đợt chấn động nhẹ đều khiến người ta đứng ngồi không yên lo sợ một trận động đất khủng khiếp sẽ xảy ra.

Các đợt bán tháo trên thị trường JGB quy mô 7.300 tỷ USD của Nhật Bản đã trở nên dữ dội hơn kể từ khi ngân hàng trung ương nước này (BoJ) kết thúc chế độ lãi suất âm vào tháng 3/2024.

Cú sốc tại Nhật Bản cũng lan rộng khắp thế giới, khiến trái phiếu kho bạc Mỹ lao dốc và sự việc đột ngột trở thành mối quan tâm của các ông lớn tài chính đang tập trung tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos.

Cuối ngày 20/1, Bộ trưởng Bộ Tài chính Mỹ Scott Bessent đã gọi điện cho người đồng cấp Nhật Bản Satsuki Katayama để thông báo rằng đợt bán tháo đã ảnh hưởng đến thị trường Mỹ.

Một phân tích từ Goldman Sachs cho thấy khi lợi suất JGB tăng 10 điểm cơ bản, lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ sẽ đi lên khoảng 2 đến 3 điểm cơ bản.

Giao dịch tại Nhật Bản tiếp tục biến động mạnh đến ngày 23/1, khi Thống đốc Kazuo Ueda gợi ý ngân hàng trung ương nước này có thể mua trái phiếu để ổn định thị trường.

Tuyên bố của ông Ueda giúp JGB dài hạn phục hồi, nhưng lại khiến đồng yen bị bán tháo mạnh. Song, đồng nội tệ của Nhật Bản nhanh chóng đảo chiều một lần nữa khi thị trường đồn đoán chính phủ sẽ can thiệp.

Sau đó, giới quan sát phán hiện ra rằng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) chi nhánh New York đã liên hệ các tổ chức tài chính để hỏi về tỷ giá hối đoái của đồng yen - một tín hiệu mạnh mẽ cho bất kỳ ai đặt cược chống lại đồng tiền này rằng Tokyo và Washington có thể đang chuẩn bị can thiệp.

Dù vậy, đối với một số người khác, động thái của Fed chi nhánh New York là một dấu hiệu cho thấy chính quyền Tổng thống Donald Trump lo ngại những rắc rối tại Nhật Bản là mối đe doạ cho thị trường Mỹ.

“Nếu đồng yen rớt mạnh, Nhật Bản phải bảo vệ nó và đòn bẩy nhanh nhất là bán dữ trữ ngoại hối, bao gồm trái phiếu kho bạc Mỹ”, chiến lược gia Anthony Doyle của Pinnacle Investment Management, giải thích.

Vấn đề của Nhật Bản đã khiến lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ tăng cao “vào thời điểm tồi tệ nhất”, ông Doyle lưu ý thêm.

Áp lực tích tụ từ lâu

Căng thẳng đã xuất hiện trên thị trường trái phiếu Nhật Bản một thời gian. Lời cảnh báo quan trọng đầu tiên đến vào giữa tháng 4/2024, khi đợt tăng lãi suất lần thứ hai của BoJ khiến đồng yen nhảy vọt.

Cổ phiếu và trái phiếu toàn cầu tụt mạnh khi các nhà đầu tư ồ ạt tháo chạy khỏi các giao dịch carry trade (chênh lệch lãi suất) dựa trên đồng yen. Ước tính quy mô của giao dịch carry trade lên đến 1.100 tỷ USD.

BoJ phải lên tiếng trấn an rằng họ sẽ bình thường hoá chính sách một cách từ từ, giúp thị trường ổn định trở lại. Sau hai năm kể từ lần tăng đầu tiên, lãi suất chuẩn tại Nhật Bản chỉ nhích lên mức 0,75%.

Tuy nhiên, lời trấn an của BoJ cũng khuyến khích các nhà đầu tư một lần nữa vay mượn bằng đồng yen để tài trợ cho hoạt động mua những tài sản có lợi suất cao hơn ở thị trường quốc tế.

Ở diễn biến khác, việc BoJ giảm dần tốc độ mua JGB đã để lại một khoảng trống trên thị trường trái phiếu và các tổ chức lớn khác tại Nhật Bản không thể nhấp chóng thế vào vị trí.

Sự bất ổn trên thị trường JGB ngày càng trầm trọng hơn trong năm ngoái, khi lạm phát tại Nhật Bản vẫn duy trì ở mức cao và chính sách thuế quan của ông Trump gây bất ổn kinh tế trên toàn cầu.

Các nhà đầu tư trở nên chia rẽ về bước đi tiếp theo của BoJ và người mua bắt đầu thoái lui khỏi các cuộc đấu giá trái phiếu chính phủ Nhật Bản.

Trong lúc thị trường tài chính đối mặt nhiều rắc rối, sự bất mãn của người dân Nhật Bản về chi phí sinh hoạt tiếp tục gia tăng, dẫn đến sự sụp đổ của chính quyền cựu Thủ tướng Shigeru Ishiba.

Sau ba thập kỷ giảm phát, lạm phát lõi tại Nhật Bản đã chạm mức 3,1% vào năm 2025. Đây là năm thứ 4 liên tiếp áp lực giá vượt quá mục tiêu lạm phát 2% của các quan chức BoJ.

Khi bà Takaichi kế nhiệm ông Ishiba vào tháng 10 năm ngoái và cam kết kích thích kinh tế để xoa dịu cử tri, đà bán tháo JGB càng mạnh lên và cuối cùng biến thành hỗn loạn vào tuần trước.

Hỗn loạn chưa dừng lại

Có vẻ như cú sốc mới đây đối với JGB chưa phải cú sốc cuối cùng.

Trong khi các nhà đầu tư gióng lên hồi chuông cảnh báo, lập trường nới lỏng tài khoá của Thủ tướng Takaichi lại được lòng cử tri và chính phủ của bà dường như không có dấu hiệu sẽ nhượng bộ trước thị trường.

Tuần trước, Bộ trưởng Bộ Tài chính Katayama tiết lộ các cuộc gặp của bà và một số định chế tài chính hàng đầu thế giới cho thấy họ sẽ tiếp tục phân bổ vốn vào Nhật Bản.

Đáng lo hơn, một số nhà đầu tư đã so sánh tình hình hiện tại ở Nhật Bản với sự sụp đổ của chính quyền cựu Thủ tướng Anh Liz Truss vào năm 2022, khi gói ngân sách yếu kém khiến thị trường trái phiếu khủng hoảng.

“Điều nguy hiểm là, Nhật Bản từng là một thị trường ổn định. Bây giờ, thị trường lại đang phải đối mặt với mức độ biến động lớn”, ông Ugo Lancioni, nhà quản lý quỹ tại Neuberger Berman, nhấn mạnh.

“Cuối cùng thị trường sẽ tìm được điểm cân bằng nhưng có vẻ như chúng ta chưa đến đích. Bạn có thể gọi đó là thời điểm Truss, khi đồng tiền mất giá và lợi suất trái phiếu chính phủ dài hạn vượt tầm kiểm soát”, ông giải thích.

Ở diễn biến khác, trong khi lạm phát giúp Nhật Bản giảm bớt gánh nặng nợ, tỷ lệ nợ công/GDP của Tokyo vẫn duy trì quanh mức 230%, cao nhất trong số các nền kinh tế nhóm G7.

Bất kỳ tin tức nào tập trung vào vấn đề nợ công - như kế hoạch cắt giảm thuế của bà Takaichi - đều gây tâm lý tiêu cực cho JGB. Đây không phải chuyện quan trọng nếu BoJ mua trái phiếu để kiềm chế lợi suất. Nhưng BoJ bây giờ đang dần rút lui khỏi thị trường.

Một rủi ro khác cho Nhật Bản là ảnh hưởng ngày càng lớn của các nhà đầu tư toàn cầu, những người có xu hưởng chuyển dịch dòng vốn nhanh hơn các nhà đầu tư dài hạn tại Nhật Bản. Người Nhật vẫn đang nắm giữ phần lớn JGB, nhưng tỷ lệ của người nước ngoài cũng đang tăng lên.

Dữ liệu gần đây của Nhật Bản cho thấy các nhà đầu tư nước ngoài hiện chiếm khoảng 65% tổng giao dịch mua trái phiếu bằng tiền mặt hàng tháng, tăng từ mức 12% vào năm 2009.

Điểm bước ngoặt

Hiện vẫn chưa rõ lợi suất cầng tăng cao đến mức nào để các nhà đầu tư Nhật Bản ồ ạt rút tiền về nước. Nhưng nhiều tổ chức lớn đang nhìn nhận thị trường trong nước một cách tích cực hơn.

Mitsui Financial Group, ngân hàng lớn thứ hai của Nhật Bản, tuần trước cho biết họ sẽ tích cực tái cấu trúc danh mục trái phiếu chính phủ bằng cách giảm bớt vốn đầu tư vào thị trường nước ngoài.

“Tôi từng thích đầu tư vào trái phiếu nước ngoài, nhưng giờ thì không còn nữa. Bây giờ tôi thích trái phiếu chính phủ Nhật bản”, ông Arihiro Nagata, trưởng bộ phận thị trường toàn cầu của Mistui, nói trong một cuộc phỏng vấn gần đây.

Vào năm ngoái, lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 30 năm đã tăng cao hơn lợi suất trái phiếu Đức và Trung Quốc. Báo cáo gần đây của Goldman Sachs dự đoán đến một thời điểm nào đó, lợi suất tại Nhật Bản sẽ tương đương Mỹ.

Đà tăng cũng thể hiện rõ rệt ở trái phiếu kỳ hạn 10 năm được thị trường tài chính theo dõi sát sao và từng là nền tảng của công cụ kiểm soát đường cong lợi suất mà BoJ áp dụng trước đây.

Nếu không có thay đổi chính sách nào diễn ra tại Nhật Bản, lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm có thể tăng ít nhất 125 điểm cơ bản lên mức 3,5%, theo ông Koguchi của Mitsubishi UFJ.

Ngay cả các công ty bảo hiểm nhân thọ bảo thủ của Nhật Bản - lực lượng nắm giữ hơn 2.000 tỷ USD chứng khoán nợ toàn cầu - cũng đang xem xét lại sự phụ thuộc kéo dài hàng thập kỷ của họ vào thị trường nước ngoài trong bối cảnh lợi suất tại quê nhà trở nên hấp dẫn hơn.

“Không nghi ngờ gì nữa, cơ hội mua vào cuối cùng sẽ đến”, ông Kenichiro Kitamura, Giám đốc cấp cao của Meiji Yasuda Life Insurance, một trong những công ty bảo hiểm nhân thọ lớn nhất Nhật Bản, cho hay.

Trao đổi thêm với Bloomberg, ông James Athey, nhà quản lý danh mục tại Marlborough Investment, nhấn mạnh vấn đề dòng vốn Nhật Bản hồi hương hiện là “câu hỏi quan trọng” đối với thị trường toàn cầu.

Trong khi các nhà đầu tư cân nhắc câu hỏi phía trên, một mối nguy hiểm khác vẫn đang rình rập thị trường dưới lớp vỏ carry trade. Khi nào lãi suất tại Nhật Bản sẽ tăng đủ cao để khiến chiến lược carry trade thoái trào.