Tại phiên trao đổi về định hướng quy hoạch TP HCM trong chương trình “Dân hỏi - Chính quyền trả lời” do Thường trực HĐND TP HCM phối hợp Đài Phát thanh và Truyền hình TP HCM tổ chức, các chuyên gia và cơ quan quản lý đã đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến định hướng phát triển đô thị trong giai đoạn mới.

Trong đó, bài toán lớn được đặt ra là làm thế nào để một TP HCM mở rộng có thể phát triển bền vững trong bối cảnh chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu.

Quy hoạch 100 năm không chỉ là câu chuyện mở rộng đô thị

Ông Nguyễn Thu Phong, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cho rằng sau khi hợp nhất không gian hành chính giữa TP HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, thành phố mới sẽ đứng trước những thách thức lớn về môi trường, đặc biệt là nguy cơ sụt lún và nước biển dâng.

Theo ông, nhiều đánh giá quốc tế cho thấy TP HCM nằm trong nhóm các đô thị tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương chịu tác động mạnh bởi biến đổi khí hậu.

“Chúng ta có thể hình dung hệ thống lưu vực sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, sông Soài Rạp, sông Thị Vải kéo dài từ khu vực biển vào trung tâm thành phố và lên thượng nguồn. Đây không chỉ là những dòng chảy tự nhiên mà còn là các hành lang sinh thái, huyết mạch phục vụ giao thông hàng hóa, phát triển kinh tế và không gian định cư”, ông Phong nói.

Theo ông, trong quá trình lập quy hoạch dài hạn, thành phố cần đánh giá lại vai trò của các khu vực sông nước, vùng trũng thấp, vùng đất yếu để xác định đâu là không gian phù hợp cho phát triển xây dựng, đâu là khu vực cần duy trì như những vùng đệm sinh thái.

“Vấn đề không chỉ là xây dựng thêm bao nhiêu đô thị mới mà là xác định cách thức tổ chức không gian đô thị trong một hệ sinh thái phức tạp”, ông Phong nêu.

Hướng tới mô hình “thành phố bọt biển”

Trao đổi về định hướng quy hoạch tổng thể TP HCM giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và xa hơn, ông Phan Văn Tuấn, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP HCM, cho biết quy hoạch lần này không chỉ đặt mục tiêu phát triển không gian mà còn hướng tới tái cấu trúc mô hình đô thị.

Theo ông Tuấn, một trong những định hướng quan trọng là tổ chức đô thị dựa trên hệ thống giao thông công cộng, trong đó mạng lưới đường sắt đô thị sẽ đóng vai trò là “khung xương” để phát triển theo mô hình TOD (đô thị định hướng giao thông công cộng).

Các khu đô thị mật độ cao sẽ được bố trí quanh các nhà ga, giúp người dân tiếp cận các tiện ích trong bán kính đi bộ, qua đó giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Bên cạnh đó, việc hoàn thiện các tuyến Vành đai 3, Vành đai 4 và các tuyến cao tốc được kỳ vọng giúp phân tách dòng xe container khỏi khu vực lõi đô thị, giảm áp lực giao thông cho khu vực trung tâm.

Đáng chú ý, trong ứng phó với ngập nước, thành phố định hướng chuyển từ tư duy chỉ dựa vào hệ thống cống, máy bơm sang mô hình “thành phố bọt biển”, trong đó tận dụng khả năng điều tiết tự nhiên của hệ thống sông ngòi, vùng trữ nước và không gian xanh.

Theo đó, các hành lang thoát nước tự nhiên dọc sông Đồng Nai, sông Sài Gòn cùng các vùng trữ nước sẽ được xem như một phần của cấu trúc đô thị, kết hợp với hệ thống công viên, mặt nước nhằm tăng khả năng chống chịu của thành phố trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Kiểm soát xây dựng tại vùng đất yếu

Bên cạnh các giải pháp hạ tầng, TP HCM cũng đặt trọng tâm vào các giải pháp phi công trình nhằm giảm tác động dài hạn từ biến đổi khí hậu.

Theo ông Tuấn, thành phố sẽ kiểm soát chặt việc khai thác nước ngầm nhằm hạn chế tốc độ sụt lún; đồng thời hạn chế tối đa đô thị hóa tại các khu vực trũng thấp, nền đất yếu.

Trong cấu trúc phát triển mới, rừng ngập mặn Cần Giờ tiếp tục được xem là một vùng sinh thái quan trọng, đóng vai trò như vùng đệm khí hậu, góp phần bảo vệ khu vực đô thị trước tác động của nước biển dâng.

Đối với khu vực ven biển và cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, thành phố sẽ cần các giải pháp hạ tầng kỹ thuật phù hợp nhằm thích ứng với nước biển dâng, bão và các rủi ro khí hậu trong tương lai.

Theo định hướng được chia sẻ tại chương trình, giai đoạn đến năm 2030, TP HCM tập trung hoàn thiện các công trình chống ngập trọng điểm và các hành lang kết nối chiến lược.

Đến năm 2045, thành phố hướng tới vận hành hệ thống hạ tầng đa tầng, đa lớp có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời hướng tới mục tiêu Net Zero.

Xa hơn, tầm nhìn đến năm 2075, thành phố đặt mục tiêu định hình cấu trúc sinh thái dài hạn, bảo đảm an ninh môi trường và phát triển một đô thị đáng sống hàng đầu thế giới.

Theo ông Phan Văn Tuấn, điểm quan trọng trong quy hoạch lần này là đặt người dân làm trung tâm, lấy chất lượng sống và sự hài lòng của người dân làm thước đo cho hiệu quả của quy hoạch.

Trong bối cảnh TP HCM bước vào giai đoạn phát triển mới với quy mô lớn hơn, bài toán quy hoạch 100 năm vì vậy không chỉ nằm ở việc mở rộng không gian đô thị mà còn là khả năng cân bằng giữa phát triển kinh tế, nhu cầu nhà ở, hạ tầng và bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên.