Giá năng lượng chao đảo và cuộc khủng hoảng tại Eo biển Hormuz

Năm 2026 đánh dấu sự đảo chiều mạnh mẽ của thị trường năng lượng sau nhiều năm giảm giá. Theo Báo cáo Triển vọng Thị trường Hàng hóa (Commodity Markets Outlook) mới nhất do Ngân hàng Thế giới (World Bank) công bố, chỉ số giá hàng hóa toàn cầu dự báo sẽ tăng tới 23% trong năm 2026. Trong đó, giá năng lượng là nhóm tăng mạnh nhất với mức tăng 32%, đẩy giá dầu thô chuẩn Brent bình quân lên mức 91 USD/thùng (so với mức 69 USD/thùng của năm 2025), thậm chí từng có thời điểm lập đỉnh vượt ngưỡng 103 USD/thùng.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng này là sự gián đoạn nghiêm trọng tại Eo biển Hormuz, yết hầu hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới.

Theo số liệu thống kê từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Eo biển Hormuz rộng vỏn vẹn 21 hải lý nhưng là tuyến đường vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, chiếm 25% tổng lượng dầu thô giao dịch bằng đường biển trên toàn cầu và gần 20% lượng khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) thế giới.

Trong đó, khoảng 80% lượng dầu và 90% lượng LNG đi qua đây được cung cấp cho các thị trường châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Theo phân tích rủi ro từ Cơ quan Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), các cuộc xung đột quân sự tại Vùng Vịnh đã khiến lưu lượng tàu thuyền qua Hormuz sụt giảm. Số liệu của UNCTAD chỉ ra rằng từ mức trung bình 129 chuyến tàu mỗi ngày trong tháng 2/2026, lượng tàu qua lại chỉ còn 3 đến 6 chuyến mỗi ngày vào đầu tháng 3/2026.

Tình trạng tắc nghẽn tuyến hàng hải này đã trực tiếp làm cạn kiệt nguồn dự trữ dầu mỏ toàn cầu và khiến nguồn cung dầu thế giới sụt giảm 5,2%. Đây là mức sụt giảm nghiêm trọng nhất trong hơn bốn thập kỷ qua (ngoại trừ đợt suy thoái do đại dịch năm 2020).

Mặc dù vậy, thị trường năng lượng cũng ghi nhận những nhịp hạ nhiệt ngắn hạn khi xuất hiện tín hiệu lạc quan về các cuộc đàm phán hòa bình ba bên giữa Nga, Ukraine và Mỹ tại Abu Dhabi, cùng sự nỗ lực trung gian của Qatar giữa Mỹ và Iran.

Dù các tập đoàn lớn như Saudi Aramco đang nỗ lực mở rộng tuyến đường ống Petroline sang Biển Đỏ hay UAE tận dụng đường ống ADCOP ra cảng Fujairah, IEA nhận định khả năng thay thế hoàn toàn eo biển Hormuz vẫn rất hạn chế và thị trường vẫn cực kỳ nhạy cảm trước rủi ro địa chính trị.

Áp lực lên an ninh lương thực và chi phí nông nghiệp

Không dừng lại ở năng lượng, căng thẳng địa chính trị đang lan rộng sang lĩnh vực nông nghiệp và lương thực. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, giá hàng hóa lương thực dự kiến tăng 10% trong năm 2026 và tiếp tục tăng 7% trong năm 2027, tạo ra mức tăng tích lũy gần 18%.

Sự gia tăng này xuất phát từ tác động kép khiến giao tranh ở khu vực Biển Đen cản trở các chuyến hàng ngũ cốc từ Nga và Ukraine, kết hợp với chi phí đầu vào tăng cao. Theo Reuters trích dẫn báo cáo Ngân hàng Thế giới, giá phân bón dự kiến tăng 14% trong năm 2026, chủ yếu do sự tăng giá đột biến của phân ure ở đầu năm.

Đáng lo ngại hơn, nếu kịch bản bất lợi xảy ra khi xung đột leo thang kết hợp với hiện tượng thời tiết El Niño khắc nghiệt nhất kể từ năm 1950, giá lương thực có thể bị đẩy cao thêm 12%, nguy cơ bùng phát một cuộc khủng hoảng lương thực tương tự đầu những năm 2010 và đẩy thêm 40 triệu người vào cảnh nghèo khổ cực độ.

Theo báo cáo của UNCTAD, việc gián đoạn vận tải biển tại Vùng Vịnh ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tiếp cận phân bón của nhiều quốc gia đang phát triển. Số liệu UNCTAD cho thấy phân bón nhập khẩu qua đường biển từ Vùng Vịnh chiếm tỷ trọng rất cao ở nhiều nước. Cụ thể, Sudan phụ thuộc tới 54%, Sri Lanka 36%, Tanzania 31%, Somalia 30% và Pakistan 27%.

Giá kim loại kỷ lục và cơn sốt vàng nơi trú ẩn an toàn

Tình hình địa chính trị phức tạp cũng kích hoạt làn sóng tăng giá mạnh mẽ trên thị trường kim loại công nghiệp và kim loại quý.

Ngân hàng Thế giới cho biết giá các loại kim loại công nghiệp như đồng, nhôm và thiếc dự kiến tăng 25% trong năm 2026, lập các mốc kỷ lục mới do gián đoạn nguồn cung cùng nhu cầu tăng vọt từ các ngành chuyển đổi năng lượng, sản xuất xe điện và hạ tầng trung tâm dữ liệu AI. Đặc biệt, nhu cầu tìm kiếm tài sản an toàn dự báo sẽ đẩy giá kim loại quý tăng bứt phá 40% trong năm 2026.

Bên cạnh yếu tố chiến tranh, biến động chính trị tại Mỹ cũng đóng vai trò ngòi nổ cho thị trường vàng. Theo Reuters, sau cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ với việc đảng Dân chủ giành lại kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, đồng USD đã giảm giá xuống mức thấp nhất trong một tháng.

Sự suy yếu của đồng bạc xanh khiến vàng trở nên rẻ hơn đối với các nhà đầu tư quốc tế, kéo theo dòng tiền đổ mạnh vào kim loại quý này. Theo nhận định từ các nhà phân tích thị trường được Reuters trích dẫn, những lo ngại về chính sách tiền tệ của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) và lạm phát kéo dài sẽ tiếp tục giữ giá vàng ở mức cao vượt trội so meo trung bình nhiều năm.

Những diễn biến trên thị trường hàng hóa năm 2026 phản ánh sự gắn kết chặt chẽ và dễ tổn thương của nền kinh tế toàn cầu trước các rủi ro địa chính trị. Sự leo thang chi phí năng lượng và vận tải không chỉ làm suy giảm đà tăng trưởng kinh tế mà còn khiến chi phí vay nợ của các quốc gia tăng lên đáng kể.