Việt Nam hiện đứng thứ 2 thế giới về xuất khẩu giày dép (chỉ sau Trung Quốc), sản phẩm hiện diện ở hơn 100 quốc gia, đóng góp 10% sản lượng toàn cầu.  Kim ngạch năm 2025 đạt gần 29 tỷ USD, mục tiêu hướng tới 2030 là khoảng 38–40 tỷ USD.

Tuy nhiên, khối FDI vẫn chiếm tới 75–80% tổng kim ngạch xuất khẩu da giày, chi phối phần lớn thị trường. Đồng thời, ngành phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu (đặc biệt từ Trung Quốc) và phụ thuộc vào hai thị trường xuất khẩu chính là Mỹ và EU.

Việt Nam hiện là nước xuất khẩu giày dép lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc, với sản phẩm hiện diện tại hơn 100 quốc gia và đóng góp khoảng 10% sản lượng toàn cầu. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của ngành đạt gần 29 tỷ USD.

Tuy nhiên, khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vẫn chiếm khoảng 75–80% tổng kim ngạch xuất khẩu da giày. Bên cạnh đó, ngành còn phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu, đặc biệt từ Trung Quốc, cũng như hai thị trường xuất khẩu chủ lực là Mỹ và EU.

Doanh nghiệp nhỏ trước sức ép từ những luật chơi mới

Chi sẻ tại tọa đàm “Thuận lợi, thách thức và triển vọng gia tăng giá trị giày Việt Nam trong chuỗi cung ứng giày toàn cầu” ngày 16/10, trong khuôn khổ Triển lãm Quốc tế về máy móc thiết bị ngành công nghiệp Dệt May tại TPHCM, TS Nguyễn Minh Phong, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thông tin tư vấn kinh tế thương mại Việt Nam, cho biết các hiệp định thương mại tự do (FTA) mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp dệt may, da giày Việt Nam.

Theo lộ trình của EVFTA, thuế quan đối với nhiều mặt hàng xuất khẩu sang EU giảm dần về 0%. Trong khi đó, CPTPP tạo cơ hội cạnh tranh bình đẳng về giá bán tại các thị trường thành viên, đồng thời mở ra khả năng thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao.

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng đối mặt với những rào cản về quy tắc xuất xứ. Các yêu cầu như "từ vải trở đi" hoặc "từ đế trở đi" đặt ra thách thức về tỷ lệ nội địa hóa. Bên cạnh đó, việc phụ thuộc quá lớn vào nguồn nguyên liệu từ một quốc gia có thể làm gia tăng rủi ro bị điều tra chống lẩn tránh thuế. Hồ sơ chứng nhận xuất xứ ngày càng khắt khe và phức tạp cũng tạo thêm áp lực cho doanh nghiệp.

Ông cho biết các doanh nghiệp nhỏ thường ở thế bất lợi khi phải thích ứng với những quy định do các nền kinh tế và tập đoàn lớn đặt ra. Trong một thế giới cạnh tranh, các nước lớn vẫn quyết định, vẫn viết ra luật chơi. Những nước nhỏ, những doanh nghiệp nhỏ vẫn là người phải chấp nhận cuộc chơi do những nước lớn, các doanh nghiệp lớn họ đặt ra.

Đó là các tiêu chuẩn rất cao về xanh hóa, tỷ lệ tái chế, chứng chỉ carbon, hộ chiếu số sản phẩm, truy xuất nguồn gốc đến tận cùng…

Dù các tiêu chuẩn này khiến doanh nghiệp nước xuất khẩu (như Việt Nam) vô cùng tốn kém và áp lực, nhưng vì họ nắm thị trường và nắm "luật chơi", các doanh nghiệp nhỏ gia công muốn bán được hàng thì không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải tuân thủ và thích ứng. Sức ép này thể hiện rõ tại hai thị trường xuất khẩu quan trọng là Mỹ và Liên minh châu Âu (EU).

Điều này khiến các doanh nghiệp nhỏ gặp nhiều khó khăn trong việc tích lũy nguồn lực để đầu tư công nghệ, cải thiện năng lực sản xuất và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Chọn thị trường ngách để bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu

Đại diện một doanh nghiệp nhỏ trong ngành da giày cho biết đơn vị đang gặp khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu về xanh hóa, chuyển đổi số do chủ yếu hoạt động gia công và nguồn vốn hạn chế. Đồng thời, doanh nghiệp hiện chủ yếu phục vụ thị trường nội địa và chưa tìm được hướng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Về vấn đề này, TS. Nguyễn Minh Phong cho rằng doanh nghiệp nhỏ không nên tự đảm nhận toàn bộ quy trình sản xuất mà có thể tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn với vai trò nhà cung ứng cấp 2, cấp 3.

Theo đó, doanh nghiệp nên tập trung vào một phân khúc ngách, chuyên môn hóa sản xuất những sản phẩm hoặc linh kiện nhỏ như dây giày, đinh ốc và đáp ứng tốt các tiêu chuẩn chất lượng. Đồng thời, các doanh nghiệp cần tăng cường liên kết để đáp ứng quy mô đơn hàng.

Một vấn đề khác được đại diện doanh nghiệp đặt ra là khó khăn trong truy xuất nguồn gốc nguyên phụ liệu. Theo phản ánh, ngành da giày Việt Nam chủ yếu xuất khẩu sang thị trường châu Âu và Mỹ nhưng lại nhập khẩu lượng lớn nguyên phụ liệu từ Trung Quốc.

Trong khi các thị trường nhập khẩu yêu cầu minh bạch nguồn gốc sản phẩm, doanh nghiệp cho biết quy định của Trung Quốc hạn chế việc cung cấp dữ liệu nguồn gốc ra nước ngoài, khiến doanh nghiệp Việt Nam rơi vào thế khó.

Trước vấn đề này, ông Phong cho rằng doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ quy tắc xuất xứ của từng FTA và từng thị trường, bởi có những hiệp định quy định xuất xứ từ công đoạn vải trở đi, thay vì từ sợi hoặc bông.

Ông cũng gợi ý doanh nghiệp nghiên cứu vận dụng mô hình “China + 1”, kết hợp nguồn nguyên liệu từ Trung Quốc với một quốc gia thứ ba để đáp ứng quy tắc xuất xứ theo quy định. Đồng thời, doanh nghiệp cần làm việc với các nhà cung ứng Trung Quốc để có đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp lệ và tránh phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, bài toán của ngành da giày Việt Nam giai đoạn 2026–2027 không chỉ là tăng kim ngạch xuất khẩu mà quan trọng hơn là nâng cao giá trị gia tăng trong mỗi USD xuất khẩu, đồng thời giảm phụ thuộc vào lao động giá rẻ, nguyên liệu nhập khẩu và một số thị trường lớn.

Giai đoạn này có thể trở thành bước chuyển để Việt Nam từ một “công xưởng gia công giày dép” trở thành trung tâm sản xuất, phát triển sản phẩm và chuỗi cung ứng xanh, số của ngành da giày toàn cầu.

Ông cho rằng năng lực cạnh tranh nền tảng của ngành vẫn tốt, nhưng dư địa tăng trưởng trong thời gian tới sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào năng suất, giá trị gia tăng và khả năng đáp ứng các quy định mới. Do đó, doanh nghiệp không thể mãi dựa vào một lợi thế cạnh tranh hay duy trì những mẫu mã sản phẩm cũ, mà cần liên tục đổi mới sáng tạo và thích ứng với biến động thị trường, đặc biệt trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0 và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ.