Theo báo cáo chuyên đề công bố ngày 12/10 của TCBS Research, khi đối chiếu dữ liệu xuất nhập khẩu phân bón, sản lượng doanh nghiệp và diễn biến El Niño, La Niña trong giai đoạn 2015 - 2026, đơn vị nghiên cứu nhận thấy tác động của thời tiết cực đoan đến ngành phân bón chủ yếu mang tính cục bộ, làm thay đổi thời vụ và dịch chuyển thị trường tiêu thụ.

Đáng chú ý, trong các giai đoạn El Niño, lượng nhập khẩu phân bón bình quân vẫn tăng 14,6% so với cùng kỳ, trong khi đó lại giảm 1% trong các giai đoạn La Niña. Ngược lại, xuất khẩu phân bón giảm bình quân 12,8% trong các giai đoạn El Niño, nhưng tăng 24% khi xuất hiện La Niña.

Để đưa ra kết quả này, TCBS sử dụng dữ liệu xuất nhập khẩu phân bón hàng tháng của Cục Hải quan từ tháng 1/2015 đến tháng 9/2026. Báo cáo lấy lượng nhập khẩu làm đại diện cho nhu cầu trong nước, so sánh tổng lượng trong ba tháng với cùng kỳ năm trước và đối chiếu với trạng thái ENSO trước đó ba tháng. (ENSO là viết tắt của El Niño và Dao động Nam. Đây là chu kỳ nóng lên và lạnh đi bất thường của mặt nước biển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, lặp lại sau khoảng 2–7 năm. Pha nóng gọi là El Niño, pha lạnh là La Niña.)

Tuy nhiên, TCBS lưu ý nhập khẩu tăng trong các giai đoạn El Niño chủ yếu do yếu tố trùng thời điểm. Cụ thể, đợt El Niño 2023 - 2024 diễn ra khi nhập khẩu phân bón phục hồi sau cú sốc giá năm 2022. Riêng năm 2024, lượng nhập khẩu tăng 28%, trong khi năm El Niño 2016 lại giảm 7%.

Ở chiều xuất khẩu, kết quả thống kê cũng trái với giả thuyết thường gặp rằng khi hạn hán làm giảm nhu cầu trong nước, doanh nghiệp sẽ đẩy mạnh xuất khẩu để bù đắp.

Một cách giải thích được TCBS đưa ra là El Niño có thể đồng thời gây khô hạn tại các thị trường xuất khẩu phân bón trong khu vực. Tuy nhiên, đơn vị nghiên cứu nhấn mạnh giả thuyết này chưa được kiểm chứng.

Trên thực tế, tác động của thời tiết đến doanh nghiệp phân bón không đồng đều. Năm 2016, khi El Niño diễn ra rất mạnh và cả 5 doanh nghiệp được khảo sát đều ghi nhận thời tiết bất lợi, sản lượng của Công ty Cổ phần Phân bón Dầu khí Cà Mau (DCM) và Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền (BFC) vẫn tăng 4 - 5%.

Đến năm 2020, dù Đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn nghiêm trọng, sản lượng urê của Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí - CTCP (DPM) và DCM vẫn tăng lần lượt 20% và 15%, nhờ đẩy mạnh xuất khẩu.

Theo TCBS, thời tiết có thể tác động đến ngành phân bón qua bốn kênh chính. Thứ nhất, hạn hán, xâm nhập mặn và lũ lụt có thể làm giảm diện tích gieo trồng, khiến thời vụ bị trì hoãn hoặc nông dân bỏ một số đợt bón phân, đặc biệt ảnh hưởng đến các doanh nghiệp có thị trường tiêu thụ tập trung tại vùng bị ảnh hưởng. Thứ hai, ENSO cũng tác động đến nhu cầu xuất khẩu do nhiều thị trường phân bón của Việt Nam như Campuchia, Philippines và Malaysia cùng chịu ảnh hưởng của hiện tượng này.

Bên cạnh đó, thời tiết toàn cầu có thể tác động đến giá nông sản và nhu cầu phân bón thế giới, dù giá khí, chính sách xuất khẩu của Trung Quốc và yếu tố địa chính trị thường có ảnh hưởng lớn hơn. Ở khâu sản xuất, bão có thể làm gián đoạn hoạt động nhà máy và nguồn cung quặng, trong khi nắng nóng, thiếu điện ảnh hưởng đến vận hành.