Giá vật liệu tăng cao khiến các nhà thầu rơi vào thế "mắc kẹt" vì nhiều công trình đã chốt giá cứng với chủ đầu tư trong khi tiến độ đang gấp rút. Không chỉ giá vật liệu tăng, nguồn cung khan hiếm và việc thiếu hụt nhân công đang khiến các nhà thầu cũng không thể xoay xở để đảm bảo hòa vốn.

Giá vật liệu xây dựng tăng phi mã

Kể từ đầu năm đến nay, giá một số loại vật liệu tăng từ 25 - 30% so với cuối năm ngoái, với lý do chi phí nguyên liệu đầu vào tăng, chi phí vận chuyển cao, cùng với việc nhà cung cấp giảm sản lượng, dẫn đến tình trạng khan hiếm cục bộ trên thị trường.

Theo khảo sát của người viết, giá xi măng tăng khoảng 100.000 đồng/tấn so với trước Tết, giá gạch viên tăng từ 1.300 - 1.500 đồng/viên lên 1.900 - 2.000 đồng/viên.

Giá cát xây dựng, cát vàng tăng từ mức 450.000 đồng đã lên 560.000 đồng/m³. Giá đá xây dựng, đá đổ bê tông tăng từ 500.000 đồng vọt lên 750.000 - 780.000 đồng/m³ gây khó khăn cho các nhà thầu xây dựng.

Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), cho hay giá vật liệu tác động trực tiếp đến tất cả các dự án trọng điểm, và người chịu thiệt thòi nhất là các nhà thầu

Bởi vì hợp đồng thường được ký từ thời điểm cách đây khá xa, đơn giá được lập ở thời điểm đó. Hiện nay có hai loại hợp đồng: một loại là đơn giá cố định và một loại được điều chỉnh theo đơn giá vật tư, vật liệu.

Tuy nhiên, cách điều chỉnh hiện nay lại phụ thuộc vào giá công bố của các Sở Xây dựng địa phương. Cả hai hình thức này đều có những bất cập gây khó cho nhà thầu. Đơn giá mà các Sở Xây dựng công bố thường không sát với giá thực tế trên thị trường, mức chênh lệch rất lớn.

Chính vì vậy, dù là phương pháp bù giá trực tiếp hay theo hệ số, khi dựa vào giá công bố của Sở Xây dựng đều gây rủi ro lớn. Giá mua thực tế luôn cao hơn nhiều so với đơn giá công bố. Điều này dẫn đến khó khăn cho nhà thầu, trong khi tiến độ dự án yêu cầu phải thi công cấp tập thì chi phí lại không được đáp ứng đủ.

Không chỉ giá tăng cao, việc khan hiếm nguyên vật liệu cũng khiến nhà thầu "đau đầu". "Tôi ví dụ như cọc bê tông ly tâm để làm nhà, bây giờ đi mua ở đâu cũng rất khó, cực kỳ khan hiếm", ông Hiệp nói và cho biết, trước đây, các đơn vị sản xuất đôi khi không bán được hàng nên cạnh tranh rất gắt, nhưng giờ các dự án đồng loạt triển khai nên cái gì cũng lên giá.

Các doanh nghiệp xây dựng đang bị quá tải, việc làm thì rất nhiều nhưng lợi nhuận lại không có, thậm chí thua lỗ. Nếu kéo dài tình trạng này sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ một bộ phận doanh nghiệp, ông Hiệp cho hay.

Đây là hệ quả tất yếu khi chúng ta triển khai rầm rộ và đồng loạt nhiều công trình. Hạ tầng là nhu cầu bắt buộc để phát triển kinh tế, nhưng kế hoạch chuẩn bị của mình có lẽ chưa tương xứng", ông Hiệp cho hay.

Theo số liệu thống kê, chỉ tính riêng 44 dự án trọng điểm (gồm cả các dự án PPP) thuộc diện Ban chỉ đạo các công trình trọng điểm đang theo dõi, chỉ đạo đã có tổng mức đầu tư khoảng 569.000 tỷ đồng.

Trong đó phần xây dựng khoảng 413.000 tỷ với tổng giá trị còn lại chưa thi công là khoảng 267.000 tỷ đồng (gồm 23 dự án với khoảng 103.230 tỷ chi phí xây dựng hoàn thành trong năm 2026; còn lại 21 dự án với khoảng 163.900 tỷ đồng hoàn thành sau năm 2026). Đó chưa kể các công trình xây dựng của các tập đoàn, doanh nghiệp trên cả nước.

Việc cùng lúc thực hiện hàng loạt các công trình hạ tầng trọng điểm đã tác động không nhỏ đến thị trường vật liệu và nhân công xây dựng. Do đó, việc điều chỉnh quy mô xây dựng, giãn tiến độ hoặc bổ sung điều khoản linh hoạt về trượt giá trong hợp đồng đang là giải pháp tình thế mà các nhà thầu kiến nghị lên Bộ Xây dựng.

Kỳ vọng được áp dụng trường hợp bất khả kháng 

Ngày 11/5, Bộ Xây dựng đã có văn bản gửi các Bộ, ngành Trung ương; UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương về việc điều chỉnh hợp đồng xây dựng khi có biến động giá xăng dầu, vật liệu xây dựng.

Trên cơ sở biến động giá nhiên liệu, vật liệu xây dựng trong thời gian vừa qua, Bộ Xây dựng đề nghị các Bộ, ngành Trung ương, UBND cấp tỉnh chỉ đạo các cơ quan, đơn vị liên quan phối hợp chủ đầu tư phải làm việc với nhà thầu để cùng phân tích, đánh giá tác động của biến động giá đối với điều kiện, tính chất, công việc cụ thể của từng hợp đồng (thời điểm ký kết hợp đồng, khối lượng đã triển khai và các biện pháp đã áp dụng trong khả năng cho phép của bên nhận thầu,…).

Đồng thời, đối chiếu với các điều kiện, quy định pháp luật để xem xét, quyết định sự kiện này có được coi là bất khả kháng hoặc hoàn cảnh thay đổi cơ bản hay không để quyết định áp dụng và chịu trách nhiệm nội dung sửa đổi hợp đồng, đảm bảo hiệu quả đầu tư của dự án, tránh thất thoát, lãng phí, hài hòa lợi ích, chia sẻ rủi ro giữa các bên.

Tuy nhiên, Bộ Xây dựng cũng lưu ý, hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định chỉ được điều chỉnh đơn giá trong trường hợp bất khả kháng theo quy định. Ngoài ra, hợp đồng xây dựng có thể được sửa đổi trong trường hợp hoàn cảnh thực hiện hợp đồng có thay đổi cơ bản.

Theo VACC, đơn vị này đã có kiến nghị với Bộ Xây dựng. Bộ cũng đã tổ chức họp và rất chia sẻ với khó khăn này. Tuy nhiên, những vướng mắc liên quan đến cơ chế luật, đặc biệt là với các hợp đồng đơn giá cố định (đơn giá không thay đổi) thì rất khó giải quyết, nếu muốn điều chỉnh thì phải sử dụng cơ chế “bất khả kháng”.

"Nhưng hiện nay chúng ta chưa có những quy định chi tiết cụ thể về việc này, nó vượt quá thẩm quyền của Bộ Xây dựng. Như năm 2021, khi dịch COVID-19 bùng phát khiến nhiều dự án phải dừng, chúng tôi đã kiến nghị Thủ tướng dùng cơ chế bất khả kháng để điều chỉnh, hỗ trợ nhà thầu nhưng cũng không xử lý được", ông Hiệp cho hay.

Chủ tịch VACC kiến nghị, trong những trường hợp biến động giá vật liệu kéo dài do các yếu tố như chiến tranh vùng Vịnh hay Trung Đông không phải chỉ vài ngày mà kéo dài vài tháng, thì cần có cơ chế xem xét lại.

Cơ chế bất khả kháng đối với đơn giá xây dựng cần được xem xét lại để Bộ Xây dựng có đủ thẩm quyền quyết định, tránh việc phải xin ý kiến lên các cấp cao hơn như Quốc hội hay Chính phủ rất mất thời gian. Như vậy, mới giải quyết triệt để được vấn đề biến động giá.

Ngoài ra, việc xây dựng dàn trải các dự án cũng là một phần nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng thiếu trên thị trường vật liệu xây dựng. Hiện nay, nguồn cung vật tư và cả lực lượng lao động xây dựng đều đang khủng hoảng thiếu nghiêm trọng, dẫn đến sự mất ổn định của thị trường.

"Chúng ta cứ yêu cầu tiến độ phải nhanh, nhưng thực tế người làm không có", ông Hiệp thẳng thắn chỉ ra và cho biết, đây là một bất cập chung của cả thị trường hiện nay.

Các cơ quan quản lý nhà nước cấp cao cần quan tâm để tập trung mục tiêu đầu tư phù hợp. Giai đoạn đến năm 2026, kế hoạch đầu tư công lên tới một triệu tỷ đồng, khiến cung vật tư và lao động đều rất căng thẳng, Chủ tịch VACC nhìn nhận.

Tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khoá VXI, đại biểu Trần Hoàng Ngân cũng từng kiến nghị rằng, cần xem xét lại, thay vì làm 50 dự án dàn trải thì chỉ nên chốt lại 30 dự án trọng điểm để làm cho dứt điểm.