Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran không chỉ đơn thuần là màn đọ sức về hỏa lực. Trọng tâm của xung đột hiện nằm ở eo biển Hormuz. Trong điều kiện bình thường, tuyến hàng hải hẹp này trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu. Nhưng gờ đây, Hormuz đã trở thành “chiến tuyến” kinh tế then chốt của Washington và Tehran.

Kể từ cuối tháng 2, Iran gần như duy trì trạng thái “khóa chặt” Hormuz như một hình thức trả đũa chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel. Việc tàu thương mại không thể lưu thông bình thường qua tuyến đường này đã tạo ra áp lực đáng kể lên kinh tế toàn cầu, chủ yếu thông qua đà tăng mạnh của giá năng lượng và các mặt hàng quan trọng khác như phân bón, nhôm hay helium.

Ngay cả sau khi Washington và Tehran đạt được thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần từ ngày 8/4, lưu lượng tàu thuyền qua Hormuz vẫn ở mức rất thấp. Mỹ chuyển sang động thái cứng rắn hơn, đó là áp lệnh phong tỏa đối với tàu thuyền ra vào các cảng Iran từ ngày 13/4. Tổng thống Donald Trump đang đặt cược rằng việc bóp nghẹt nguồn thu từ dầu khí sẽ buộc Tehran phải xuống thang căng thẳng.

Diễn biến này cho thấy xung đột Trung Đông đã chuyển từ các cuộc không kích vào mục tiêu cố định sang một cuộc thử thách về sức chịu đựng kinh tế.

Iran: Nền kinh tế giữa muôn trùng áp lực

Trước khi chiến sự leo thang, kinh tế Iran đã ở trong trạng thái suy yếu đáng kể do các lệnh trừng phạt kéo dài và lạm phát cao. Tỷ lệ lạm phát nước này từng leo lên gần 50%, bào mòn sức mua và làm gia tăng bất mãn của người dân.

Chiến sự với Mỹ và Israel khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn. Mỹ và Israel đã công ít nhất 17.000 mục tiêu tại Iran, bao gồm 8 nhà máy hóa dầu, hai xưởng sản xuất thép lớn, khu phức hợp xử lý khí đốt Asaluyeh và thậm chí là cả một công ty sản xuất dược phẩm lớn.

Dữ liệu trước chiến sự cho thấy sản phẩm hóa dầu chiếm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu phi dầu mỏ của Iran, mang về khoảng 18 tỷ USD mỗi năm, trong khi thép đóng góp khoảng 7 tỷ USD. Việc các ngành này bị gián đoạn không chỉ làm giảm nguồn thu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực sản xuất dài hạn.

Đây dường như là chiến lược có chủ đích nhằm làm suy yếu nền tảng kinh tế của Iran. Những lĩnh vực bị nhắm tới bao gồm các ngành hướng ra xuất khẩu và cung cấp nguồn ngoại hối thiết yếu để ổn định kinh tế vĩ mô.

Thiệt hại vật chất của Iran cũng rất lớn. Truyền thông nhà nước Iran ước tính chi phí tái thiết có thể lên tới 270 tỷ USD. Tuy nhiên, con số thực tế vẫn phải phụ thuộc vào thời gian kéo dài của xung đột.

Trong bối cảnh đó, đòn phong tỏa tại Hormuz của Mỹ trở thành cú đánh trực diện vào nguồn thu quan trọng nhất của Tehran. Hoạt động xuất khẩu dầu mỏ - sản phẩm chiếm hơn 40% tổng kim ngạch xuất khẩu trong năm 2023 - đã gần như bị tê liệt.

Ông Miad Maleki, thành viên cấp cao tại viện nghiên cứu chính sách Foundation for Defense of Democracies, ước tính kinh tế Iran có thể thiệt hại tới 13 tỷ USD mỗi tháng do không thể xuất khẩu dầu.

Đồng thời, lượng dầu tồn kho sẽ nhanh chóng lấp đầy các bể chứa trong vòng vài tuần, buộc nước này phải cắt giảm sản xuất. Việc ngừng khai thác không chỉ gây thiệt hại trước mắt mà còn có thể làm suy giảm sản lượng trong tương lai do làm tổn hại đến cấu trúc mỏ.

Mỹ: Áp lực kinh tế nóng dần

Nhờ sản lượng dầu đá phiến trong nước, Mỹ nhập khẩu khá ít dầu trực tiếp qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc Washington miễn nhiễm trước cú sốc Hormuz.

Thị trường năng lượng mang tính toàn cầu, do đó giá dầu tăng đã nhanh chóng ảnh hưởng đến Mỹ. Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), giá xăng đã tăng từ 2,98 USD/gallon trước chiến sự lên 4,08 USD/gallon vào ngày 17/4.

Diễn biến này đang kéo lạm phát lên cao. Trong tháng 3, chỉ số giá tiêu dùng của Mỹ tăng 3,3% so với cùng kỳ năm trước - mức cao nhất trong gần hai năm. Giá xăng tăng hơn 20% được xem là yếu tố chính thúc đẩy lạm phát.

Tuy nhiên, tác động thực sự có thể còn chưa bộc lộ đầy đủ. Nhiều doanh nghiệp vẫn đang tạm thời hấp thụ chi phí tăng để tránh tạo ra gánh nặng cho người tiêu dùng. Nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao, áp lực này nhiều khả năng sẽ được chuyển dần sang giá bán lẻ trong những tháng tới.

Ông Christopher Waller, Thống đốc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), đã lên tiếng cảnh báo xung đột càng kéo dài, giá năng lượng càng có nhiều khả năng sẽ lan sang những lĩnh vực khác.

Không chỉ năng lượng, các mặt hàng thiết yếu khác cũng chịu tác động. Giá phân bón tăng hơn 30% kể từ khi xung đột bùng phát, làm dấy lên lo ngại về chi phí thực phẩm trong tương lai.

Nhiều tổ chức đã điều chỉnh dự báo triên vọng kinh tế Mỹ theo hướng tiêu cực hơn. Tổ chức Phát triển và Hợp tác Kinh tế (OECD) hiện ước tính lạm phát của Mỹ sẽ đạt 4,2% trong năm nay - hơn gấp đôi mục tiêu lạm phát 2% của Fed.

Giữa lúc lo ngại về giá cả tăng cao, chỉ số tâm lý người tiêu dùng của Đại học Michigan đã giảm xuống mức thấp kỷ lục trong tháng 4. Đây là tín hiệu xấu, bởi tiêu dùng đóng góp tới 70% GDP Mỹ. Nếu người tiêu dùng cắt giảm mạnh chi tiêu, suy thoái là kịch bản dễ thấy. Nhiều tổ chức tài chính đã nâng xác suất suy thoái của Mỹ lên mức 30 - 50%.

Bên nào sẽ phải lùi bước trước?

Chính quyền Tổng thống Trump đang đối mặt với sức ép ngày càng lớn từ chính các đồng minh cùng đảng. Nhiều chính trị gia Đảng Cộng hòa lo ngại rằng sự bất mãn của cử tri trước chi phí kinh tế của xung đột Trung Đông có thể làm giảm cơ hội của họ trong cuộc bầu cử Quốc hội giữa kỳ vào tháng 11.

Các nhà lãnh đạo Iran dường như nhận thức rõ điểm yếu này của ông Trump và vì vậy vẫn duy trì lập trường cứng rắn. Ông Brett Bruen, Giám đốc công ty tư vấn chiến lược Global Situation Room, nhận xét: “Ông Trump đang cảm nhận rõ sự khó khăn về kinh tế, đó là điểm yếu chí mạng của ông ấy trong cuộc chiến này”.

Điều đó phần nào lý giải vì sao Washington thể hiện sự sốt sắng trong các nỗ lực ngoại giao, bất chấp việc vẫn khẳng định ưu thế quân sự vượt trội.

Các quan chức Mỹ dự kiến sẽ khởi hành đến Islamabad vào tối 20/4, ngay trước khi thỏa thuận ngừng bắn hai tuần hết hiệu lực, để nối lại đàm phán với Iran.

Tuy nhiên, phía Iran cho thấy ít dấu hiệu nhượng bộ. Truyền thông nhà nước nước này cho biết Tehran đã bác bỏ các cuộc đàm phán mới, viện dẫn lệnh phong tỏa đang diễn ra, những lời đe dọa và các “yêu cầu quá đáng” từ Washington.

Ở cốt lõi, cả hai bên đều đang đặt cược vào cùng một giả định: Đối phương có “ngưỡng chịu đau” kinh tế thấp hơn mình. Mỹ gia tăng sức ép bằng cách siết áp lực với ngành dầu mỏ Iran, thậm chí bắt giữ một tàu Iran cố vượt vòng phong tỏa vào ngày 20/4.

Trong khi đó, Iran tiếp tục duy trì chiến lược gây sức ép cho tất cả các nước. “Lựa chọn rất rõ: Hoặc là thị trường dầu mỏ được tự do cho tất cả, hoặc là tất cả đều phải gánh những chi phí đáng kể”, Phó Tổng thống thứ nhất của Iran Mohammadreza Aref viết trên mạng xã hội.

Về tổng thể, thiệt hại kinh tế mà Mỹ phải gánh chịu vẫn thấp hơn đáng kể so với Iran. Nhưng nước này cũng có một điểm yếu: người tiêu dùng Mỹ, sau nhiều năm chịu áp lực chi phí sinh hoạt, có xu hướng kém kiên nhẫn trước các cú sốc giá cả mới.

Ngược lại, Iran bước vào cuộc đối đầu với một mức độ “thích nghi” cao hơn. Nền kinh tế nước này đã vận hành trong điều kiện trừng phạt và hạn chế kéo dài, tạo ra một ngưỡng chịu đựng khác biệt. Như chuyên gia Ian Ralby nhận định, xã hội Iran đã quen với việc bị gây sức ép trong nhiều năm, và vì vậy có khả năng hấp thụ các cú sốc tốt hơn.

Sự khác biệt này khiến kết cục cuộc chiến trở nên khó đoán. Trong một cuộc đối đầu mà mỗi bên đều tin rằng mình có thể trụ lâu hơn đối phương, thời điểm một bên buộc phải xuống thang - nếu có - nhiều khả năng sẽ đến một cách bất ngờ, thay vì theo một lộ trình có thể dự báo trước.