Trong 25 năm qua, thế giới chưa từng bước vào một trạng thái ổn định mà liên tục chuyển từ cú sốc này sang cú sốc khác: Bong bóng dot-com vỡ năm 2000, khủng bố 11/9 định hình lại an ninh toàn cầu năm 2001, sóng thần Ấn Độ Dương phơi bày sự mong manh trước thiên tai năm 2005, khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 làm lộ rõ lỗ hổng hệ thống quản lý, và đại dịch COVID-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng, thúc đẩy chuyển đổi số năm 2019.

Căng thẳng thương mại từ năm 2016 và bùng phát trở lại sau năm 2024 tiếp tục làm rạn nứt nghiêm trọng các liên kết kinh tế. Xung đột vũ trang và các hành động quân sự đơn phương đang làm suy yếu luật pháp quốc tế, khiến môi trường an ninh toàn cầu thêm bất định.

Những biến cố này không phải là hiện tượng đơn lẻ, mà là một phần của bức tranh rộng lớn hơn: sự bất ổn mang tính hệ thống. Thế giới ngày nay không còn luân phiên giữa “bình yên” và “khủng hoảng” nữa, mà tồn tại trong trạng thái biến động liên tục từ bất bình thường này đến bất bình thường khác. Trong sự thay đổi không ngừng đó, tốc độ thích nghi của nền kinh tế trở nên quan trọng hơn so tốc độ tăng trưởng.

Điều đáng lo ngại nhất là trạng thái biến động này diễn ra mà không có điểm đến hay mốc thời gian xác định. Những đứt gãy kinh tế chính trị sâu rộng đang xảy ra, trong khi các quốc gia loay hoay tìm hướng đi. Ẩn sâu bên dưới, các mảng kiến tạo của quyền lực, chính trị, kinh tế, môi trường, và công nghệ, thế giới đang dịch chuyển, nhưng hình hài cuối cùng vẫn chưa ai biết được.

Mỗi xu hướng toàn cầu đều phản ánh sự giằng co ấy và dưới đây là một số ví dụ các xu hướng đối nghịch này:

Tái công nghiệp hóa và Tự do hóa thương mại. Tái công nghiệp hóa đang nổi lên như một chiến lược phát triển mới, đặc biệt là ở Mỹ với các chương trình đưa sản xuất trở lại trong nước hoặc chuyển sang các quốc gia “thân thiện”.

Tái công nghiệp hóa và tự do hóa thương mại tồn tại trong mối quan hệ vừa bổ trợ vừa đối nghịch. Một bên nhấn mạnh tự chủ kinh tế và an ninh chuỗi cung ứng, bên kia đề cao hội nhập toàn cầu và chuyên môn hóa.

Thách thức chính sách đặt ra là làm sao dung hòa hai mục tiêu này: vừa bảo vệ và nâng cấp năng lực sản xuất trong nước và vừa duy trì mức độ mở cửa đủ lớn để tận dụng lợi ích từ thương mại quốc tế, tránh rơi vào vòng xoáy bảo hộ làm phân mảnh hệ thống thương mại toàn cầu.

Ổn định vĩ mô và Tăng trưởng kinh tế. Mối quan hệ này luôn đan xen giữa tính tương hỗ và sự đối nghịch. Để thúc đẩy tăng trưởng, các chính phủ buộc phải nới lỏng tài khóa và tiền tệ, kéo theo nguy cơ mất cân đối vĩ mô.

Ngược lại, các biện pháp thắt chặt nhằm bảo đảm ổn định vĩ mô lại có thể làm suy yếu động lực tăng trưởng. Vì vậy, duy trì sự cân bằng giữa ổn định vĩ mô và tăng trưởng kinh tế luôn là nhiệm vụ trọng tâm.

Tuy nhiên, mục tiêu này ngày càng trở nên bất khả thi trong bối cảnh các cú sốc kinh tế, địa chính trị, thiên tai, dịch bệnh ở quy mô toàn cầu xảy ra liên tục khiến các chính sách kinh tế vĩ mô luôn trạng thái chuyển đổi và hầu như không có khoảng trống để quay về trạng thái cân bằng.

Biến đổi khí hậu và Tăng trưởng kinh tế. Biến đổi khí hậu và tăng trưởng kinh tế tồn tại trong một mối quan hệ vừa gắn bó, vừa đối nghịch. Nền kinh tế phát triển nhanh thường có tác động tiêu cực đến môi trường, nhưng nếu môi trường suy thoái thì tăng trưởng cũng không bền vững. Hiện tại vẫn chưa có mô hình hiệu quả có thể dung hòa: vừa thúc đẩy kinh tế, vừa giảm thiểu tác động khí hậu để đảm bảo sự phát triển lâu dài và bền vững.

Tái quản lý và Nới lỏng. Sau khủng hoảng kinh tế năm 2008, xu hướng nới lỏng quản lý thị trường tài chính phổ biến trong thập niên 1990 dần bị thay thế bởi làn sóng tái siết chặt quy định, và xu hướng này ngày càng thể hiện rõ. Gần đây, nhiều quốc gia tiếp tục tăng cường kiểm soát lĩnh vực kinh tế số; riêng từ năm 2024 đã có hơn 50 nước thắt chặt quy định đối với tiền số.

Ngược lại, các lĩnh vực như công nghệ sinh học hay năng lượng xanh lại được nới lỏng nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Điều này tạo nên một bức tranh quản lý ngày càng phân mảnh, phản ánh sự khó khăn trong việc tìm kiếm điểm cân bằng giữa giám sát chặt chẽ và duy trì tính linh hoạt cho phát triển.

Thể chế kinh tế mới nổi và Các thể chế kinh tế truyền thống. Các thể chế do phương Tây dẫn dắt như hệ thống Bretton Woods (Ngân hàng thế giới (WB), Quỹ tiền tệ thế giới (IMF), Tổ chức thương mại quốc tế, (WTO) đang đối mặt với cạnh tranh từ các cường quốc mới nổi.

Khối BRICS mở rộng thêm thành viên và chiếm tới 47% dân số toàn cầu. Sáng kiến “Vành đai và Con đường” của Trung Quốc đã tài trợ hơn 3.000 dự án hạ tầng tại hơn 150 quốc gia, định hình lại chuẩn mực toàn cầu. Quyền lực không còn tập trung mà trở nên phân tán, và tương lai của các định chế toàn cầu này vẫn chưa ngã ngũ.

Công nghệ và Con người. Đến năm 2025, 73% doanh nghiệp toàn cầu đã ứng dụng AI, với những tập đoàn như Amazon dự kiến tự động hóa tới phần lớn các vị trí vào năm 2033, cho thấy tác động mạnh mẽ của tự động hóa. AI vượt trội về tốc độ và quy mô, nhưng người lao động lo ngại nó làm xói mòn trí tuệ và cảm xúc của con người. Mối quan hệ giữa hai loại trí tuệ này vẫn đang trong quá trình định hình, chưa rõ liệu tương lai sẽ là mối quan hệ bổ trợ, tách biệt hay thậm chí triệt tiêu lẫn nhau.

Số hóa không biên giới và Chủ quyền quốc gia. Các nền tảng số như Meta, Google, TikTok hoạt động toàn cầu, nhưng chính phủ các nước ngày càng khẳng định quyền kiểm soát. Nhiều quốc gia, đặc biệt là Châu Âu, đã áp dụng quy định riêng cho từng nền tảng. Internet vừa là “không gian chung” vừa là chiến trường tranh chấp giữa lợi ích tập đoàn công nghệ và chủ quyền quốc gia, và hiện nay chưa có mô hình quản trị thống nhất.

Già hóa dân số và Gia tăng dân số toàn cầu. Già hóa dân số và gia tăng dân số toàn cầu cũng tạo nên một cặp đối nghịch lớn đang định hình lại kinh tế - xã hội thế giới. Ở các nền kinh tế phát triển, tốc độ già hóa diễn ra nhanh chóng, kéo theo lực lượng lao động suy giảm, chi phí y tế và an sinh xã hội tăng mạnh, và áp lực tài khóa ngày càng lớn.

Ngược lại, các khu vực đang phát triển lại chứng kiến dân số trẻ tăng nhanh. Khi các nền kinh tế già hóa đồng thời đối mặt với tăng trưởng chậm, nợ công cao và áp lực chính trị, họ có xu hướng siết chặt nhập cư, tăng bảo hộ và ưu tiên tự chủ sản xuất, vô tình thu hẹp cơ hội của các nền kinh tế trẻ.

Trong khi đó, các nước dân số trẻ nếu không tiếp cận được thị trường và đầu tư quốc tế sẽ đối mặt với thất nghiệp, bất ổn xã hội. Mối quan hệ giữa già hóa và tăng dân số toàn cầu vì vậy trở thành một vòng xoáy đối nghịch và các động lực chính trị - kinh tế lại khiến chúng ngày càng khó hòa hợp.

Trong thời đại mà “bất thường đã trở thành bình thường mới” nơi các cú sốc nối tiếp nhau và các xu hướng đối nghịch giằng co không ngừng, Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào các mô hình phát triển chỉ dựa trên tăng trưởng nhanh.

Tương lai sẽ thuộc về những quốc gia có năng lực thích nghi nhanh hơn tốc độ biến động của thế giới. Điều đó đòi hỏi Việt Nam phải chuyển từ tư duy “tăng trưởng bằng mọi giá” sang tư duy “tăng cường sức bền và khả năng điều chỉnh”.

Công nghiệp hóa, với khu vực tư nhân là lực lượng dẫn dắt, sẽ tạo nền tảng phát huy nội lực, nâng cao năng xuất lao động; phát triển và mở cửa thị trường vốn có kiểm soát sẽ mở rộng không gian cho thu hút nguồn lực; và chiến lược hội nhập kinh tế đa phương-đa trụ sẽ giúp Việt Nam đứng vững trong trật tự quyền lực phân tán hiện nay trên thế giới.

Kỷ nguyên Việt Nam không phải là việc chờ thế giới định hình rồi mới bước vào, mà là khả năng chủ động định hình vị thế của chính mình. Đó là bản lĩnh tiến lên trong bất định, chuyển biến động thành cơ hội, và xây dựng một nền kinh tế có thể nhanh chóng thích nghi và đứng vững trước cú sốc nhưng cũng đủ linh hoạt để bứt phá khi thời cơ đến.

Kỷ nguyên Việt Nam, vì thế, không phải là một giai đoạn bứt tốc mới, mà là giai đoạn tạo một năng lực mới: năng lực thích nghi, sáng tạo trong một thế giới không ngừng đổi thay.