Khi tập đoàn dầu khí Saudi Aramco gửi tâm thư tới khách hàng thừa nhận rằng chưa thể xác định rõ số dầu xuất khẩu tháng 4 sẽ được vận chuyển từ đâu, điều này đã phơi bày một thực tế mới: Iran, chứ không phải Mỹ, mới là bên đang nắm chìa khóa quyết định thời điểm thị trường năng lượng toàn cầu có thể mở cửa trở lại.
Trong bức thư, Aramco cho biết các chuyến hàng dầu có thể được xuất đi từ Biển Đỏ, nhưng cũng có khả năng vẫn phải đi qua Vịnh Ba Tư. Sự mơ hồ này phản ánh tình trạng hỗn loạn của chuỗi cung ứng năng lượng khi chiến sự lan rộng và Iran đóng cửa eo biển Hormuz.
Một khách hàng lâu năm của Aramco đã thốt lên: “Tôi chắc phải gọi thẳng cho Iran để hỏi khi nào chiến tranh kết thúc, để biết lúc nào nhận được dầu”.
Nhận định này phản ánh niềm tin ngày càng lan rộng trong và ngoài Trung Đông rằng, dù Mỹ và Israel có thể tuyên bố chiến thắng, Iran mới là bên quyết định thời điểm cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhất trong lịch sử kết thúc.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) thậm chí đã mô tả tình trạng gián đoạn nguồn cung dầu khí hiện nay là một trong những cú sốc nghiêm trọng nhất từng xảy ra với thị trường năng lượng toàn cầu.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần tuyên bố Washington đang tiến gần tới chiến thắng trong cuộc xung đột đang leo thang nhanh chóng. Tuy nhiên, những mốc thời gian ông đưa ra lại khá mơ hồ, dao động từ vài ngày đến vài tuần.
Để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, Iran đã phóng máy bay không người lái và tên lửa vào các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.
Hành động này đã khiến dòng chảy của khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu gần như bị tê liệt, ảnh hưởng trực tiếp tới các nhà máy lọc dầu, tổ hợp hóa dầu, nhà máy điện và nhiều ngành công nghiệp tiêu thụ năng lượng trên khắp thế giới.
Ngay cả khi chiến sự chấm dứt ngay lập tức, việc khôi phục hoạt động vận tải và sản xuất cũng sẽ không thể diễn ra nhanh chóng (Nguồn: CNBC).
Các lãnh đạo doanh nghiệp năng lượng tại Trung Đông và phương Tây cảnh báo rằng, ngay cả khi chiến sự chấm dứt ngay lập tức, việc khôi phục hoạt động vận tải và sản xuất cũng sẽ không thể diễn ra nhanh chóng chỉ nhờ những cam kết an ninh từ phía Mỹ.
Một trong những yếu tố khiến tình hình trở nên phức tạp là khả năng triển khai máy bay không người lái chi phí thấp của Iran. Công nghệ này cho phép Tehran tiếp tục gây gián đoạn hoặc làm tê liệt hoạt động vận tải biển trong thời gian dài, ngay cả khi các đối thủ tuyên bố kết thúc chiến dịch quân sự.
Tổng thống Trump cho biết Mỹ có thể điều tàu chiến hộ tống nhằm giúp khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz, đồng thời kêu gọi các đồng minh gửi tàu quân sự tới khu vực để bảo vệ tuyến hàng hải chiến lược này.
Tuy nhiên, theo một quan chức cấp cao trong ngành năng lượng vùng Vịnh, các đội tàu hộ tống sẽ không thể bình thường hóa hoạt động vận tải nếu Mỹ và Israel không đạt được thỏa thuận với Tehran, trong đó Iran phải chấm dứt các cuộc tấn công hoặc đe dọa đối với tàu thuyền.
“Nếu Iran không đảm bảo hành lang an toàn, các tàu chở dầu của chúng tôi sẽ vẫn đứng yên”, vị quan chức này nói.
Theo Neil Quilliam, chuyên gia của viện nghiên cứu Chatham House, nếu Mỹ và Israel tuyên bố chiến thắng theo những điều kiện mà Iran không chấp nhận, Tehran có thể tiếp tục gây gián đoạn bằng thủy lôi và máy bay không người lái để chứng minh rằng họ chưa bị đánh bại.
Không chỉ eo biển Hormuz, các cơ sở năng lượng khác trong khu vực cũng đang trở thành mục tiêu tấn công. Trước đó, máy bay không người lái đã tấn công trung tâm bốc dỡ dầu Fujairah của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, chỉ vài giờ sau khi Mỹ không kích các mục tiêu quân sự trên đảo Kharg - nơi đặt cảng xuất khẩu dầu lớn nhất của Iran.
Theo Helima Croft, chuyên gia của RBC Capital Markets và cựu nhà phân tích CIA, Iran đang gửi thông điệp rằng không có nơi nào thực sự an toàn trong cuộc xung đột này và Washington không thể kiểm soát hoàn toàn mức độ leo thang. Bà cũng cảnh báo rằng các lực lượng đồng minh của Iran tại Yemen, Iraq và những khu vực khác có thể tiến hành các cuộc tấn công ủy nhiệm.
Đặc biệt, lực lượng Houthi tại Yemen - đồng minh của Tehran - có thể làm gia tăng rủi ro cho ngành năng lượng toàn cầu nếu tấn công cảng Yanbu của Saudi Arabia trên Biển Đỏ. Đây hiện là tuyến xuất khẩu dầu thay thế duy nhất của Saudi Arabia ngoài eo biển Hormuz.
Niềm tin vào hệ thống năng lượng đang sụp đổ (Nguồn: CNBC)
Theo một cố vấn năng lượng của chính phủ Iraq, cuộc khủng hoảng hiện nay đã làm sụp đổ niềm tin vào các tuyến vận tải năng lượng trong khu vực, đồng thời phơi bày những điểm yếu trong hệ thống bảo vệ cơ sở hạ tầng dầu khí.
Ông cho biết việc sửa chữa các cơ sở bị hư hại có thể mất nhiều tháng. Trong khi đó, phí bảo hiểm cho các chuyến hàng dầu cũng sẽ tăng mạnh và trở nên khó mua hơn do rủi ro chiến tranh.
Ngay cả khi xung đột được giải quyết nhanh chóng, các nhà phân tích - trong đó có Morgan Stanley - cho rằng thị trường năng lượng vẫn sẽ chịu gián đoạn trong nhiều tuần. Các công ty dầu khí toàn cầu cũng có thể chậm quay lại khu vực Vịnh Ba Tư, làm trì hoãn việc khởi động lại một số mỏ dầu và thậm chí gây rủi ro hư hại các tầng chứa dầu, theo các chuyên gia của Rapidan Energy.
Việc các tuyến vận tải bị đóng đã buộc nhiều nhà sản xuất dầu phải giảm sản lượng vì không thể xuất khẩu. Saudi Aramco đã đóng cửa hai mỏ dầu ngoài khơi lớn là Safaniya và Zuluf, khiến sản lượng của nhà sản xuất lớn nhất OPEC giảm khoảng 20%.
Tại Iraq, nhà sản xuất dầu lớn thứ hai khu vực, sản lượng đã giảm tới 70%, trong khi tại UAE, nước sản xuất lớn thứ ba của OPEC, sản lượng cũng giảm một nửa. Theo ước tính của các nhà phân tích, tổng mức cắt giảm sản lượng dầu tại Trung Đông hiện đã đạt 7–10 triệu thùng mỗi ngày, tương đương 7–10% nhu cầu toàn cầu.
Trong khi đó, Qatar đã đóng cửa hoàn toàn các nhà máy khí tự nhiên hóa lỏng, khiến 20% nguồn cung LNG của thế giới bị gián đoạn. Quốc gia này cũng thông báo với khách hàng rằng các chuyến hàng có thể bị trì hoãn ít nhất tới tháng 5.
“Mọi thứ rất đơn giản - đó là vấn đề an toàn”, một nguồn tin trong ngành cho biết. “Chúng tôi không thể mạo hiểm với tính mạng con người”.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhấn mạnh Trung Quốc phụ thuộc nhiều vào nguồn dầu mỏ từ Trung Đông và muốn nước này giúp sức để mở cửa Eo biển Hormuz.
Mỹ đã ném bom phá hủy hơn 90 mục tiêu quân sự tại đảo Kharg của Iran nhưng lại chủ đích né tránh các bồn chứa dầu khổng lồ. Đằng sau sự nhân nhượng bất thường này là một bài toán chi phí khắt khe nhằm bảo vệ vị thế đồng USD, đồng thời giúp ngăn chặn một cú sốc lạm phát nghiêm trọng đe dọa sự ổn định của nền kinh tế toàn cầu.
Bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào cơ sở hạ tầng tại đây đều có thể gây tác động lớn tới thị trường năng lượng toàn cầu.
IEA cho biết nguồn dầu từ các kho dự trữ chiến lược sẽ được giải phóng ngay lập tức tại châu Á, trong khi châu Mỹ và châu Âu dự kiến bắt đầu triển khai vào cuối tháng 3.
