Trình bày tại hội thảo "Quy hoạch tổng thể TP HCM tầm nhìn 100 năm" mới đây, ông Sầm Minh Tuấn, Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu thiết kế đô thị, quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (Bộ Xây dựng), cho biết việc mở rộng địa giới hành chính chỉ là bước khởi đầu. Thách thức lớn hơn đối với TP HCM là tổ chức lại không gian phát triển của vùng đô thị gần 14 triệu dân thành một cấu trúc thống nhất, đủ sức cạnh tranh với các siêu đô thị trong khu vực.

Theo báo cáo nghiên cứu phục vụ xây dựng quy hoạch tổng thể TP HCM sau hợp nhất do Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn Quốc gia (VIUP) phối hợp Boston Consulting Group (BCG) thực hiện, TP HCM mới đang sở hữu những điều kiện chưa từng có trong lịch sử phát triển đô thị Việt Nam.

TP HCM sau sáp nhập có diện tích tự nhiên hơn 6.772 km2, gồm 113 phường, 54 xã và một đặc khu Côn Đảo. Với quy mô dân số khoảng 14 triệu người (năm 2025), tương đương 13,4% dân số cả nước, TP HCM mới được đánh giá là một trong những vùng đô thị lớn nhất Đông Nam Á. Theo đánh giá của nhóm nghiên cứu, quy mô này đưa thành phố vượt khỏi phạm vi một đô thị trung tâm truyền thống.

Việc hợp nhất tạo nên một không gian kinh tế tích hợp quy mô lớn với đầy đủ các chức năng chiến lược gồm tài chính, công nghệ cao, công nghiệp chế biến chế tạo, cảng biển nước sâu, logistics, sân bay quốc tế, du lịch biển và các trung tâm dịch vụ chất lượng cao.

TP HCM là nơi tập trung phần lớn các cụm tăng trưởng của vùng phía Nam

Trước hợp nhất, TP HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu phát triển theo những định hướng riêng biệt. TP HCM tập trung dịch vụ, tài chính và công nghệ cao; Bình Dương là trung tâm công nghiệp - đô thị; trong khi Bà Rịa - Vũng Tàu phát triển cảng biển, logistics, năng lượng và du lịch biển.

Tuy nhiên, các cấu phần này đang phát triển theo quán tính riêng của từng địa phương cũ, thậm chí có những lĩnh vực cạnh tranh trực tiếp với nhau thay vì tạo hiệu ứng cộng hưởng. Các chức năng trọng tâm như dân số, việc làm, hạ tầng và dịch vụ chất lượng cao vẫn tiếp tục dồn nén vào khu vực lõi TP HCM cũ.

Trong khi đó, nguy cơ trùng lặp các định hướng phát triển cảng biển, logistics, khu công nghiệp hay khu thương mại tự do vẫn hiện hữu. Các chuỗi giá trị công nghiệp - logistics - tài chính - đổi mới sáng tạo sau khi ghép nối ba quy hoạch vẫn chưa cho thấy sự tối ưu trong không gian mới.

“Thách thức lớn nhất của TP HCM mới không nằm ở thiếu tiềm năng phát triển mà ở khả năng tổ chức lại các nguồn lực và không gian phát triển thành một cấu trúc thống nhất, đa cực và vận hành hiệu quả”, ông Tuấn nói.

Xây dựng siêu đô thị toàn cầu trong 100 năm

Phân tích của nhóm nghiên cứu cho thấy TP HCM mới đang sở hữu quy mô kinh tế đầu tàu quốc gia, lực lượng lao động lớn cùng khả năng kết nối vùng và quốc tế vượt trội. Không gian phát triển cũng được mở rộng đáng kể khi tích hợp thêm quỹ đất công nghiệp, biển, cảng biển, năng lượng và các vùng sinh thái đặc thù.

Nhóm nghiên cứu cho rằng việc hợp nhất không đơn thuần là cộng gộp địa giới hành chính mà phải tạo ra hiệu ứng cộng hưởng mới. "1 + 2 > 3, nghĩa là TP HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cần được tái tổ chức như một chỉnh thể kinh tế thống nhất để tạo ra động lực phát triển lớn hơn tổng giá trị của từng địa phương riêng lẻ", ông Tuấn nhấn mạnh.

Dù vậy, thành phố vẫn đối mặt với nhiều áp lực dài hạn. Trong đó, quy mô dân số khoảng 14 triệu người, tương đương 13,4% dân số cả nước, đang tạo áp lực rất lớn lên hạ tầng giao thông, nhà ở và dịch vụ xã hội. Bên cạnh đó là rủi ro biến đổi khí hậu, môi trường và quá trình già hóa dân số.

Đáng chú ý, TP HCM đang tiến gần ngưỡng thu nhập bình quân đầu người khoảng 14.000 USD - mức mà rất ít đô thị châu Á vượt qua được một cách bền vững sau năm 2000. Đây được xem là nguy cơ rơi vào "bẫy thu nhập trung bình" nếu không tạo ra động lực tăng trưởng mới dựa trên đổi mới sáng tạo và công nghệ cao.

Từ nền tảng đó, nhóm nghiên cứu đề xuất tầm nhìn 100 năm cho TP HCM là trở thành "siêu đô thị toàn cầu bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương". Thành phố được định hướng phát triển hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường, công bằng xã hội và gìn giữ các giá trị văn hóa.

Lộ trình phát triển được chia thành ba giai đoạn. Đến năm 2030, TP HCM hướng tới vị thế thành phố năng động nhất Đông Nam Á, hình thành các cụm ngành quy mô khu vực trong lĩnh vực kinh tế số, đổi mới sáng tạo, công nghệ cao và dịch vụ.

Đến năm 2045, thành phố trở thành trung tâm công nghệ và dịch vụ quan trọng của châu Á, là điểm đến hấp dẫn của nhân tài trong nước và quốc tế.

Đến năm 2075 và sau đó, mục tiêu là lọt nhóm 30 thành phố đáng sống nhất thế giới, trở thành siêu đô thị hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương với nền kinh tế tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo.

Từ mô hình "đơn tâm" sang "tập hợp đô thị"

Điểm đột phá nhất trong đề xuất quy hoạch không nằm ở các chỉ tiêu kinh tế mà ở việc tái cấu trúc hoàn toàn không gian đô thị. TP HCM sẽ chuyển từ mô hình phát triển "đơn tâm" sang mô hình "tập hợp đô thị" - siêu đô thị kỷ nguyên mới, gồm 5 cực động lực, 5 trục chiến lược và 10 vùng quản trị phát triển.

Khác với cách phát triển tập trung vào khu vực trung tâm hiện nay, mô hình mới phân bổ chức năng phát triển trên toàn bộ không gian hợp nhất.

Để quản trị không gian rộng hơn 6.700 km2, nhóm nghiên cứu đề xuất chia TP HCM mới thành 10 vùng phát triển chức năng. Trong đó có vùng lõi đô thị - tài chính - quản trị, vùng đổi mới sáng tạo phía Đông (Thủ Đức - Dĩ An - Thuận An), vùng công nghiệp Bình Dương, vùng logistics - cảng biển Cái Mép - Thị Vải, vùng sinh thái biển Cần Giờ, vùng du lịch biển Vũng Tàu - Hồ Tràm và đặc khu Côn Đảo. Mỗi vùng được giao một chức năng phát triển riêng nhằm phân bổ dân cư, việc làm, công nghiệp, dịch vụ và hạ tầng theo hướng cân bằng hơn.

Cực lõi trung tâm quốc tế được đặt tại khu vực TP HCM hiện hữu, bao gồm Sài Gòn - Chợ Lớn - Thủ Thiêm và hai bờ sông Sài Gòn, đóng vai trò trung tâm tài chính quốc tế, quản trị siêu đô thị và dịch vụ toàn cầu.

Cực đổi mới sáng tạo phía Đông hình thành trên nền tảng Thủ Đức - Dĩ An - Thuận An, kết nối với sân bay Long Thành, tập trung các ngành AI, bán dẫn, R&D, startup và công nghệ cao, được định vị như "thung lũng đổi mới sáng tạo của Đông Nam Á".

Ở phía Bắc, Bình Dương - Bến Cát - Bàu Bàng trở thành cực công nghiệp công nghệ cao và logistics thông minh.

Khu vực Cần Giờ - Cái Mép được định hướng thành cực cảng biển, thương mại tự do và năng lượng, đóng vai trò trung tâm giao thương quốc tế của Việt Nam.

Còn Vũng Tàu - Long Hải - Hồ Tràm sẽ trở thành cực du lịch biển quốc tế và kinh tế biển chất lượng cao.

Cần Giờ và Côn Đảo không đô thị hóa đại trà

Song song với 5 cực động lực là 5 hành lang chiến lược có vai trò kết nối toàn bộ siêu đô thị. Trong đó, trục kinh tế Bắc - Nam (hành lang xuyên Á) kéo dài từ cửa khẩu Mộc Bài (Tây Ninh), qua Củ Chi, Hóc Môn, trung tâm TP HCM, Thủ Đức đến Phú Mỹ, Cái Mép và kết thúc tại vịnh Gành Rái. Đây sẽ là hành lang kết nối trực tiếp giữa thương mại biên giới, sản xuất công nghiệp, dịch vụ đô thị và cảng biển quốc tế.

Một trục khác là hành lang công nghiệp - logistics đa phương thức, kết nối các khu công nghiệp phía Bắc với hệ thống cảng biển nước sâu phía Nam thông qua Vành đai 3, Vành đai 4, đường sắt hàng hóa, đường thủy nội địa và sân bay Long Thành.

Ngoài các hành lang kinh tế, quy hoạch còn hình thành trục xanh - xanh dương dựa trên hệ thống sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, sông Nhà Bè, Soài Rạp, sông Thị Vải, rừng ngập mặn Cần Giờ và hồ Dầu Tiếng. Đây được xem là hạ tầng sinh thái nền của TP HCM mới, có vai trò điều tiết nước, giảm ngập, tăng khả năng chống chịu biến đổi khí hậu, bảo vệ đa dạng sinh học và tạo bản sắc cảnh quan cho siêu đô thị tương lai.

Đặc biệt, quy hoạch còn đưa ra ý tưởng mạng lưới hạ tầng đô thị đa tầng gồm tầng mặt đất, không gian ngầm, không gian trên cao và hạ tầng số. Trong đó, không gian trên cao dưới 3.000 m được nghiên cứu cho taxi bay (eVTOL), thiết bị bay không người lái (drone) và hệ thống giám sát đô thị thông minh.

Một điểm đáng chú ý khác trong tầm nhìn 100 năm là việc bảo vệ các không gian sinh thái chiến lược. Theo đề xuất, Cần Giờ sẽ được quản lý theo nguyên tắc "phát triển có điều kiện", không đô thị hóa đại trà. Mọi dự án phải tuân thủ ngưỡng chịu tải sinh thái, ưu tiên bảo vệ rừng ngập mặn và kiểm soát dân số.

Tương tự, Côn Đảo được định hướng phát triển du lịch cao cấp với số lượng giới hạn, bảo tồn di sản lịch sử và hệ sinh thái biển, đồng thời xây dựng mô hình đảo xanh tự chủ năng lượng từng phần.

Theo nhóm nghiên cứu, trọng tâm của mô hình mới không phải tiếp tục mở rộng đô thị theo chiều ngang mà là tái cấu trúc toàn bộ không gian phát triển. Thông qua mô hình 5 cực tăng trưởng, 5 hành lang chiến lược và 10 vùng quản trị, TP HCM được kỳ vọng chuyển từ mô hình đô thị mở rộng cơ học sang một siêu đô thị đa cực, nơi tăng trưởng kinh tế, hạ tầng và sinh thái được tổ chức trong cùng một cấu trúc phát triển dài hạn kéo dài tới 100 năm.