Nếu phải chọn một cái tên đại diện cho chương đầu tiên của hành trình fintech tại Việt Nam, đó sẽ là MoMo.
Khởi đầu vào năm 2010 chỉ với vai trò một ví điện tử đơn giản, MoMo đến nay đã phục vụ hơn 30 triệu người dùng và đứng ở trung tâm của thị trường được dự báo đạt quy mô 83 tỷ USD vào năm 2031. Quy mô hoạt động của doanh nghiệp này là điều khó có thể phủ nhận: riêng quý I/2025, MoMo xử lý 5,5 tỷ giao dịch và chính thức ghi nhận lợi nhuận trong năm 2024.
(Ảnh: MoMo).
Quan trọng hơn, MoMo đã góp phần định hình lại hành vi tiêu dùng, thúc đẩy mạnh mẽ xu hướng thanh toán không tiền mặt tại Việt Nam. Trên phạm vi toàn quốc, số lượng giao dịch không dùng tiền mặt tăng 43,4% so với cùng kỳ năm trước, trong khi tổng giá trị tăng 24,2%, nhờ sự mở rộng nhanh chóng của thanh toán qua internet và di động.
Thanh toán bằng mã QR trở thành động lực chính của quá trình chuyển đổi này. Số lượng giao dịch QR tăng hơn 60% còn tổng giá trị giao dịch tăng vọt 150,7%. Hiện nay, hơn 60% người tiêu dùng Việt Nam sử dụng mã QR cho thanh toán, theo Tech in Asia.
Giai đoạn 2018–2022, câu chuyện fintech tại Việt Nam khá đơn giản: tăng trưởng người dùng, tăng trưởng giao dịch và bùng nổ ví điện tử.
Tuy nhiên, thanh toán bán lẻ hiện không còn là “vùng đất mới” đầy tiềm năng như trước. Trọng tâm cạnh tranh đang dần chuyển sang mảng dịch vụ dành cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) và hạ tầng tài chính B2B, nơi được xem là chiến trường tiếp theo của ngành fintech.
Hệ sinh thái thanh toán không tiền mặt tại Việt Nam đã đạt tới quy mô đủ lớn để tạo ra hiệu ứng lan tỏa trên toàn nền kinh tế.
Trong một báo cáo công bố đầu tháng này, Ngân hàng Nhà nước cho biết tổng giá trị thanh toán không dùng tiền mặt trong năm 2025 đã đạt mức tương đương 28 lần GDP của cả nước.
Giá trị giao dịch qua internet tăng 31,92%, trong khi thanh toán di động bứt phá mạnh với mức tăng 52,55%. Đáng chú ý, thanh toán bằng mã QR tiếp tục dẫn dắt đà tăng trưởng khi giá trị giao dịch tăng vọt 128,15%.
Quy mô và mức độ phổ cập rộng khắp này cũng tạo ra một thực tế mới: dịch vụ thanh toán đang dần trở thành hàng hóa phổ thông, khó tạo khác biệt.
Ví điện tử không còn giữ được vị thế độc quyền như trước, khi dịch vụ chuyển tiền nhanh liên ngân hàng hiện đã miễn phí, ứng dụng mobile banking ngày càng hoàn thiện và mã VietQR xuất hiện ở hầu hết điểm chấp nhận thanh toán. Người tiêu dùng không còn phụ thuộc vào một ứng dụng duy nhất mà linh hoạt lựa chọn phương thức thuận tiện nhất tại thời điểm giao dịch.
Biên lợi nhuận trong mảng thanh toán bán lẻ cũng ngày càng mỏng. Để duy trì tăng trưởng, các doanh nghiệp buộc phải tìm cách khai thác thêm giá trị từ tệp người dùng sẵn có thông qua các dịch vụ tài chính có liên quan, phái sinh khác.
Người dùng Việt Nam dường như sẵn sàng sử dụng nhiều ứng dụng cùng một lúc. (Ảnh: Nikkei).
Mô hình siêu ứng dụng (super-app) phát huy hiệu quả nhất khi một nền tảng có thể “khóa chặt” người dùng, sau đó mở rộng sang thương mại và tài chính. Trung Quốc từng là hình mẫu tiêu biểu cho chiến lược này nhưng cấu trúc thị trường Việt Nam lại mang nhiều khác biệt.
Trước hết, hệ sinh thái số tại Việt Nam mang tính phân mảnh cao. Người tiêu dùng sẵn sàng sử dụng nhiều ứng dụng cùng lúc, ví dụ một app cho ngân hàng, một app để mua sắm, một app gọi xe và một app cho thanh toán. Chưa có nền tảng nào thực sự kiểm soát toàn bộ đời sống số của người dùng theo mô hình “tất cả trong một”.
Bức tranh phân mảnh này thể hiện rõ qua số liệu thị trường. Trong mảng giao đồ ăn, tại Hà Nội, ShopeeFood chiếm ưu thế với 56% thị phần, trong khi GrabFood theo sau với khoảng 35 - 40%. Tuy nhiên, tại TP.HCM, cục diện đảo chiều: GrabFood nắm khoảng 50% thị phần, vượt lên trên ShopeeFood tại trung tâm thương mại lớn nhất cả nước. Ở lĩnh vực gọi xe công nghệ, Xanh SM đang dẫn đầu với 52% thị phần, so với 44% của Grab.
Thứ hai, các ngân hàng Việt Nam đã đẩy mạnh chuyển đổi số, thu hẹp lợi thế truyền thống của các ví điện tử độc lập. Hiện nay, hơn 87% người trưởng thành đãsở hữu tài khoản thanh toán tại ngân hàng và nhiều ngân hàng cho biết trên 95% giao dịch của họ đã được thực hiện qua các kênh số.
Với sự phổ cập của ứng dụng ngân hàng di động, chuyển khoản liên ngân hàng theo thời gian thực và tính tương thích mã QR được chuẩn hóa giữa các ngân hàng, các chức năng thanh toán cốt lõi hiện đã được tích hợp trực tiếp trong hệ sinh thái ngân hàng.
Thứ ba, mô hình tăng trưởng dựa vào trợ giá ngày càng bộc lộ giới hạn. Các chương trình khuyến mãi và hoàn tiền có thể thúc đẩy mức độ tương tác trong ngắn hạn, nhưng để đạt lợi nhuận bền vững, doanh nghiệp buộc phải mở rộng sang các dịch vụ như cho vay, bảo hiểm hoặc đầu tư, những lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn lớn và chịu sự kiểm soát chặt chẽ của cơ quan quản lý.
MoMo ghi nhận năm đầu tiên có lãi vào 2024, cho thấy những tín hiệu ban đầu về quy mô vận hành đủ lớn và khả năng khai thác giá trị người dùng hiệu quả. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, chi phí thu hút khách hàng cao và biên lợi nhuận chịu áp lực tại một thị trường thanh toán đang dần bão hòa, tính bền vững của mức lợi nhuận này vẫn là dấu hỏi.
Thay vì bỏ cuộc, các siêu ứng dụng tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn trưởng thành. Khi độ phủ thị trường đã ở mức cao và phần lớn tệp người dùng cốt lõi đã được khai thác, trọng tâm tăng trưởng không còn nằm ở việc thu hút thêm người dùng mới, mà chuyển sang tối ưu hóa giá trị trên mỗi khách hàng.
Thành công vì thế không còn đồng nghĩa với việc xây dựng một nền tảng “tất cả trong một” mang tính độc quyền, mà là chiếm lĩnh những điểm chạm có tần suất cao, gia tăng mức độ gắn kết và từng bước tích hợp thêm các dịch vụ như cho vay, bảo hiểm, thanh toán B2B hay tài chính nhúng (embedded finance).
Nếu giai đoạn đầu của fintech Việt Nam tập trung vào người tiêu dùng cá nhân, chặng đường tiếp theo sẽ xoay trục sang khối doanh nghiệp.
Việt Nam hiện có gần 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, phần lớn là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME). Nhiều đơn vị tham gia thương mại điện tử xuyên biên giới, chuỗi cung ứng khu vực hoặc xuất khẩu dịch vụ số. Tuy nhiên, hạ tầng tài chính dành cho SME vẫn còn phân mảnh và kém hiệu quả.
Những “nỗi đau” phổ biến bao gồm việc phải quản lý nhiều tài khoản với các loại tiền tệ khác nhau, chi phí chuyển đổi ngoại tệ cao, quy trình đối soát thủ công cũng như khả năng tiếp cận vốn lưu động còn hạn chế, đặc biệt là các khoản tài trợ gắn với dòng tiền theo thời gian thực.
Dẫu vậy, dư địa tăng trưởng là rất rõ ràng: 58% SME cho biết chuyển đổi số giúp họ tiếp cận thị trường quốc tế tốt hơn, trong bối cảnh thương mại với các đối tác lớn như Hoa Kỳ và Trung Quốc tiếp tục mở rộng.
Song song với đó, dư địa tăng trưởng trên quy mô khu vực cũng rất đáng kể. Thị trường thanh toán B2B tại Đông Nam Á được định giá 44,5 tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến đạt 105,6 tỷ USD vào năm 2033.
Khác với thanh toán tiêu dùng, giao dịch B2B thường có giá trị lớn hơn, gắn với hóa đơn và tích hợp chặt chẽ với các yếu tố như tín dụng, tuân thủ và hệ thống quản trị doanh nghiệp. Vì vậy, hạ tầng công nghệ và khả năng tích hợp vào quy trình vận hành quan trọng hơn nhiều so với việc đơn thuần mở rộng quy mô ví điện tử.
Đây chính là “chiến trường” mới của fintech trong giai đoạn tới.
Thay vì cạnh tranh số lượt tải ứng dụng, thế hệ fintech tiếp theo đang tập trung xây dựng “đường ray” tài chính, tức là hạ tầng giúp doanh nghiệp vận hành hiệu quả hơn.
Các cấu phần cốt lõi bao gồm: tài khoản doanh nghiệp đa tiền tệ, giải pháp thanh toán xuyên biên giới và tối ưu ngoại hối, tài khoản ảo phục vụ đối soát tự động, tài chính nhúng tích hợp vào sàn thương mại điện tử hệ thống EẺP và tài trợ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu nền tảng.
Một ví dụ tiêu biểu là Airwallex, công ty fintech thanh toán toàn cầu chuyên về hạ tầng tài chính cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp này gần đây đã ký thỏa thuận mua lại CTIN Pay nhằm củng cố năng lực thanh toán nội địa tại Việt Nam.
Một xu hướng tương tự cũng thể hiện qua hợp tác gần đây giữa Thunes (Singapore) và công ty fintech được cấp phép tại Việt Nam là FinFan. Thay vì ra mắt ví điện tử cho người tiêu dùng, Thunes lựa chọn kết nối Việt Nam vào mạng lưới thanh toán xuyên biên giới toàn cầu của mình, hiện phủ sóng hơn 130 quốc gia.
Trọng tâm của quan hệ hợp tác này là thanh toán theo thời gian thực, tích hợp khía cạnh tuân thủ và tối ưu hóa quản lý nguồn vốn. Cách tiếp cận này góp phần củng cố vai trò của Việt Nam trong hạ tầng tài chính khu vực, thay vì tham gia trực diện vào cuộc cạnh tranh fintech bán lẻ.
Những động thái này cho thấy giá trị đang dần tập trung vào lớp hạ tầng phía sau, nơi đòi hỏi giấy phép đầy đủ và tuân thủ chặt chẽ, thay vì các giao diện người dùng ở phía trước.
Mô hình của Airwallex cho thấy tương lai của fintech tại Việt Nam có thể không nằm ở việc xây dựng những ứng dụng hào nhoáng cho người tiêu dùng, mà ở việc trở thành lớp hạ tầng “vô hình” đứng sau, vận hành dòng tiền cho hàng nghìn doanh nghiệp Việt Nam trong các giao dịch nội địa và xuyên biên giới.
Di sản của MoMo là rõ ràng và có ý nghĩa quan trọng. Doanh nghiệp này đã chứng minh người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng đón nhận tài chính số ở quy mô lớn, đồng thời tạo ra sự thay đổi hành vi mang tính bền vững.
Tuy nhiên, hệ sinh thái fintech luôn phát triển theo từng giai đoạn — từ mở rộng tiếp cận đến tối ưu hóa giá trị. Việt Nam dường như đang bước vào giai đoạn thứ hai, khi thanh toán bán lẻ đã đạt độ chín và các siêu ứng dụng dần trưởng thành. Làn sóng tạo giá trị tiếp theo vì thế nhiều khả năng sẽ đến từ những “đường ray” hạ tầng vận hành dòng tiền doanh nghiệp, thay vì từ các ứng dụng tiêu dùng.
Những doanh nghiệp định hình chương tiếp theo của fintech Việt Nam có thể sẽ ít “hào quang” hơn so với MoMo ở thời kỳ đỉnh cao. Họ sẽ cạnh tranh không phải bằng lượt tải ứng dụng, mà bằng hợp đồng doanh nghiệp, tích hợp API và số lượng giao dịch xuyên biên giới.
Về dài hạn, hạ tầng cốt lõi sẽ quan trọng hơn vẻ ngoài bóng bẩy. Và trong câu chuyện fintech Việt Nam hậu MoMo, chính lớp “đường ống” tài chính này mới là nơi hội tụ tăng trưởng thực sự.
